Kitchen e Koldo: dúas causas, un sistema, moitas dúbidas

A xustiza non necesita ser rápida para ser crible. Pero si debe ser transparente, consistente e allea aos ciclos do poder. 

España, nestes momentos, non se enfronta só a dúas causas xudiciais de alto perfil. Atópase ante unha proba de tensión para a súa arquitectura institucional. Cando os titulares sobre a Operación Kitchen e o caso Koldo entrelázanse con noticias sobre filtracións selectivas, atrasos nas salas, querelas cruzadas e debates sobre a independencia do Ministerio Fiscal, a pregunta cidadá deixa de ser estritamente xurídica para volver política e moral: acabarán estes casos con condenas firmes e executables, ou se diluirán no labirinto procesual até quedar, a efectos prácticos, en nada? Non é unha pregunta inxenua. É a consecuencia de anos observando como o poder, cando se ve acurralado, sabe navegar con destreza polos intersticios do sistema.

A Operación Kitchen, nacida da investigación sobre a presunta espionaxe policial ilegal contra Luís Bárcenas durante o mandato de Mariano Rajoy, chegou a xuízo oral na Audiencia Nacional. O núcleo da acusación vira ao redor dunha suposta operación coordinado desde o Ministerio do Interior para subtraer documentación sensible que puidese expor o financiamento do Partido Popular. Testemuñas, axendas do comisario Villarejo, interceptaciones telefónicas e trazas financeiras compoñen un quebracabezas complexo. 

En paralelo, o caso Koldo –tamén coñecido como caso Ábalos– investiga unha presunta trama de corrupción na contratación pública de máscaras durante a pandemia, con nexos directos coa entón cúpula do Ministerio de Transportes e a órbita do PSOE. Koldo García, o «mozo para todo» do ministro Ábalos, tamén senta no banco. As súas comparecencias, amplamente difundidas por televisión e medios dixitais, deixaron ás descuberto actuacións que, pola súa crueza ou desconcerto, resultaron difíciles de asimilar para a opinión pública.

E aquí é onde a cidadanía, con razón, alza a mirada cara a quen teñen a chave da decisión: xuíces e fiscais. Non se trata de afirmar que a xudicatura ou o Ministerio Fiscal estean aliñados con partidos concretos. Sería unha generalización inxusta que ignora o traballo silencioso de miles de profesionais que exercen con rigor e afastados do ruído mediático. Pero tampouco se pode obviar que, nos últimos anos, a percepción de independencia sufriu un desgaste significativo. A parálise prolongada na renovación do Consello Xeral do Poder Xudicial, o debate sobre a carreira fiscal, a opacidade na asignación de causas sensibles, a aparición de filtracións que parecen orquestradas para condicionar a opinión pública antes dos xuízos e certos autos cuxas motivacións foron lidas como xestos de sincronía co ciclo electoral, alimentaron unha narrativa perigosa: a dunha xustiza que, sen ser necesariamente corrupta, resulta predicible segundo a cor política do investigado.

Cando un cidadán percibe que unha causa avanza con celeridade contra un rival e se estanca fronte a un aliado, non pensa en complexidade probatoria; pensa en aliñamento. Nun Estado de dereito, a aparencia de imparcialidade é tan vinculante como a imparcialidade mesma. Se se erosiona, ningunha sentenza, por impecable que sexa no papel, gozará de lexitimidade social.

Poden quedar, entón, estas causas en practicamente nada? A resposta, aínda que doia recoñecela, é si. E non por unha posible «conspiración», senón por deseño institucional. O ordenamento xurídico español, herdeiro da tradición garantista europea, está construído con múltiples válvulas de seguridade que protexen á cidadá fronte ao ius puniendi (dereito a castigar) do Estado. Pero esas mesmas garantías, cando se aplican en casos de alto impacto político, poden converter en rutas de escape.

Primeiro, a vía recursiva. Unha sentenza de primeira instancia non é firme. Pode recorrer ante a Audiencia Provincial, logo ante o Tribunal Supremo e, en última instancia, ante o Tribunal Europeo de Dereitos Humanos ou, por vía de amparo, ante o Tribunal Constitucional. Cada salto procesual consome anos. Mentres tanto, as penas poden suspender, os imputados manteñen os seus dereitos políticos e a responsabilidade civil posponse. A xustiza, nestes casos, non é lenta por defecto; é lenta por arquitectura.

Segundo, a prescrición. Aínda que a reforma de 2015 endureceu os prazos para delitos de corrupción e branqueo, o cómputo segue sendo obxecto de litixio técnico. En tramas complexas, onde os feitos se estenden no tempo ou a imputación formal atrásase pola necesidade de pericias ou colaboración internacional, o risco de que o reloxo legal esgótese antes dunha sentenza firme é real.

Terceiro, a nulidade de probas. Se un rexistro se realiza sen orde xudicial debidamente motivada, se unha intervención telefónica vulnera o núcleo esencial do dereito á intimidade, ou se unha declaración se obtén baixo coerción, a proba cae. E en casos onde a proba documental ou electrónica é o alicerce acusatorio, a súa exclusión pode desmoronar a causa. Non é unha trampa legal; é un principio constitucional. Pero a súa aplicación selectiva, ou a súa interpretación expansiva nuns casos e restritiva noutros, alimenta a sospeita.

Cuarto, a conformidade e a colaboración. Os acordos coa Fiscalía, a devolución de fondos, a declaración como arrepentido ou a achega de información sobre terceiros poden reducir penas de forma drástica. Unha condena que no papel alcanza os vinte anos pode quedar, na práctica, reducida a multas, traballos en beneficio da comunidade ou penas suspendidas. De novo, non é ilegal. É política criminal. Pero cando o cidadán compara estas saídas coa severidade que se aplica a delitos comúns, a xeometría variable do sistema faise visible.

Non se trata, por tanto, de pedir xustiza expedita nin de converter os tribunais en areas de desquite partidista. A presunción de inocencia non é un luxo; é o dique que nos separa da arbitrariedade. Pero tampouco se pode pedir paciencia infinita mentres se normaliza a percepción de que o sistema ofrece paracaídas distintos segundo quen salta. A cidadanía non reclama vinganza; reclama coherencia, transparencia e que os prazos procesuais non sexan un privilexio reservado a quen ten máis recursos, máis influencia ou máis capacidade de desgaste xudicial.

Kitchen e Koldo non son só expedientes nun xulgado. Son espellos. Reflicten a saúde das nosas institucións, a madurez da nosa clase política e a resistencia da nosa cultura democrática fronte á tentación de instrumentalizar a xustiza. Se as sentenzas son firmes, proporcionais, debidamente motivadas e aceptadas por todas as partes sen descualificacións automáticas, salvariamos algo máis que dúas causas: reforzariamos o contrato social. Si, pola contra, percíbense como axustes de contas, como impunidade disfrazada de tecnicismo ou como xestos calculados para o calendario electoral, o dano será profundo e difícil de reparar. A desconfianza, unha vez instalada, corre moito máis rápido que a lei.

Xuíces e fiscais teñen nas súas mans non só a aplicación do dereito, senón a custodia da credibilidade institucional. Os partidos teñen a responsabilidade de aceptar os fallos adversos sen atacar ao mensaxeiro e de esixir rendición de contas sen sinalar co dedo mentres calan nas súas propias filas. Os medios deben resistir a tentación do titular sensacionalista e a primicia filtrada. E a cidadanía, con dereito á dúbida pero tamén á esperanza, debe manter a vixilancia sen caer no cinismo fácil.

A xustiza non necesita ser rápida para ser crible. Pero si debe ser transparente, consistente e allea aos ciclos do poder. Os casos Kitchen e Koldo deberían resolver cando a lei así o decida, non cando a política o demande. Mentres tanto, que os tribunais lembren que non só xulgan feitos: tamén xulgan a súa propia lexitimidade. Porque, ao final, o maior risco para unha democracia non é un político condenado, senón unha sociedade que deixa de crer que a lei vale para todos por igual.

Non é novo este dilema entre xustiza e poder. Xa Cicerón advertía que «sen xustiza, o poder perde o seu carácter moral», mentres que San Agustín sentenciou: «Que son os reinos sen xustiza senón uns execrables latrocinios?». Montesquieu, arquitecto da separación de poderes, soñaba cun poder xudicial «illado tanto da presión política como da popular». Hannah Arendt, testemuña do século XX máis escuro, lembraba que «a xustiza non é só un ideal, senón un imperativo moral». E John Rawls, o gran teórico da xustiza do século XX, legounos que a xustiza debe entender como imparcialidade.

Con todo, cando a cidadanía observa que unha causa tarda trece anos e outra apenas dous, cando as filtracións parecen sincronizar co calendario electoral, cando os recursos se multiplican selectivamente, esas palabras soan a eco afastado. A filosofía advertiu; a práctica, con todo, parece esquecer.