De como Santiago disparou o seu turismo roubando o cadáver de Cucufato

Decembro de 1102. Diego Gelmírez, bispo de Santiago de Compostela, chega a Braga cunha comitiva de clérigos, canteiros e acólitos baixo a aparencia dunha visita pastoral rutineira. O seu anfitrión, o bispo Giraldo, virtuoso e confiado, cédelle mesmo os seus propios aposentos e marcha a durmir a un convento próximo. O que ocorrerá nos días seguintes pasará aos anais da Igrexa cun eufemismo tan elegante como cínico: «pío latrocinio». En román paladino, un dos roubos máis audaces da Idade Media. 

A historia daquela operación mestra acaba de recuperar protagonismo da man dun novo libro publicado pola Fundación Santa María a Real: Os poderes inmateriais dos mosteiros: reliquias, fragmentos de eternidade, unha obra colectiva coordinado polos catedráticos da Universidade de Cantabria Ramón Teja e José Ángel García de Cortázar que arroxa luz sobre os mecanismos de poder, diñeiro e fe que converteron as reliquias no combustible político do medievo peninsular.

O culto ás reliquias, explica Ramón Teja no volume, foi en realidade un fenómeno tardío dentro do cristianismo e non estivo exento de controversia. Figuras como San Agustín, San Ambrosio ou San Jerónimo tiveron que empregar a fondo para lexitimalo ante quen o consideraban máis próximo á superstición que á ortodoxia cristiá. Os seus argumentos calaron en todos os estratos sociais, desde a curia até o pobo, e achandaron o camiño para que os restos dos santos —ósos, dentes, cabelos, mandíbulas, pero tamén obxectos que estivesen en contacto con eles— adquirisen un valor incalculable. Non só espiritual. Sobre todo, político e económico.

O investigador Josemi Lorenzo Arribas precisa no libro que a veneración deses restos ou refugallos viña motivada pola crenza na súa capacidade para obrar milagres. E os milagres, no medievo, eran o mellor reclamo turístico concebible. Os peregrinos que acudían a venerar unha reliquia deixaban diñeiro, influencia e prestixio ao seu paso. Por iso, como sinala Anxos García da Borbolla noutra das contribucións da obra, os mosteiros e dioceses comprenderon moi pronto que acumular reliquias equivalía a garantir unha devoción estable e con ela unha afluencia continua de fieis que constituía unha fonte imprescindible de ingresos. Imos, que non había nada mellor para equilibrar un orzamento que fichar un santo, aínda que fose cadáver.

A rivalidade entre Braga e Compostela

No ano 1102, Santiago de Compostela alardeaba de custodiar os restos do apóstolo Santiago o Maior, pero a súa rival directa, Braga —a diocese máis antiga da Península Ibérica e reclamante do título de primada das Españas—, podía presumir de albergar nas súas igrexas os corpos de nada menos que catro santos: san Frutuoso, patrón da cidade; santa Susana; san Cucufate e san Silvestre. En termos de poderío espiritual, as forzas estaban practicamente igualadas. Para un home coas ambicións de Gelmírez —cuxo proxecto era elevar Compostela ao nivel de Roma e Xerusalén—, aquela paridade era inaceptable.

O plan que urdió Gelmírez foi descrito máis tarde polo arcediano Hugo da catedral compostelá coa fórmula xa citada de «pío latrocinio», recollida na Historia Compostelá, a crónica oficial do prelado, escrita claramente no seu favor. Á alba, mentres os clérigos celebraban misa nas igrexas de Braga —distraída así a atención dos fieis—, canteiros e especialistas que viaxaban na comitiva compostelá procedían sigilosamente a desenterrar os sarcófagos e extraer as reliquias. Gelmírez reservouse persoalmente a capela visigótica de san Frutuoso, xoia arquitectónica do século VII situada nos arredores da cidade. O bispo Giraldo, o seu xentil anfitrión, non soubo do ocorrido ata que a comitiva galega xa levantara o campo.

A fuxida foi tan precipitada como reveladora das verdadeiras intencións do operativo. Camiños secundarios, paradas en mosteiros amigos, substitucións de mensaxeiros que se adiantaban a anunciar a chegada dos santos a Compostela: non era o comportamento de quen realizou un traslado piadoso e autorizado, senón o de quen sabe que leva un botín e teme que llo arrebaten. As reliquias fixeron escala en Tui, onde Gelmírez púxoas a resgardo antes de emprender o tramo final cara a Santiago.

Un roubo que cambiou a historia xacobea

A chegada do catro santos a Compostela foi recibida coa pompa litúrxica que correspondía a tan extraordinaria adquisición. Santa Susana converteríase co tempo en copatrona de Santiago, e aínda hoxe a súa igrexa no Outeiro de Santa Susana, xunto á Alameda, é un dos templos máis queridos da cidade. San Fructuoso e os demais permaneceron durante séculos nas capelas da girola catedralicia. A importancia daquelas reliquias foi tal que algúns historiadores sosteñen que, sen elas, Santiago nunca lograría consolidar como un do tres grandes centros da Cristiandad.

O propio papa Pascual II ordenou a devolución das reliquias a Braga, pero a resposta compostelá foi o silencio. Habería que esperar case nove séculos para que a débeda se saldase parcialmente: en 1966 devolvéronse a Braga os restos de san Frutuoso, e en 1994 regresaron santa Susana, san Cucufato e san Silvestre. Hoxe, na capela visigótica de san Frutuoso en Braga, un cartel lembra que as reliquias alí custodiadas «foran levadas por Diego Gelmírez en 1102».

O libro recentemente publicado lembra que o caso Gelmírez non foi unha anomalía, senón un episodio representativo dunha práctica estendida. O investigador Francisco Javier Pérez Rodríguez documenta na obra que roubos, vendas e falsificacións de reliquias foron moeda corrente na Idade Media, impulsados pola mesma lóxica de poder que describe o novo volume. Papas, bispos e monarcas rivalizaban por acumular capital espiritual en forma de ósos e relicarios de ouro e prata, incrustados de pedras preciosas e perfumados con fragrancias exquisitas —de aí a expresión «en cheiro de santidade»—, que constituían simultaneamente tesouros devocionales e activos políticos de primeira magnitude.

A obra coordinado por Teja e García de Cortázar reúne as achegas de oito especialistas e pode adquirir na tenda online da Fundación Santa María a Real e en librarías especializadas. Un recordatorio de que, no medievo, a fe e o poder nunca viaxaron por camiños separados, e de que o galego Gelmírez entendeuno mellor que ninguén. A súa figura segue espertando fascinación e debate. Para algúns, foi un hábil construtor da grandeza de Compostela; para outros, un estratego sen escrúpulos que non dubidou en apropiar do alleo para impulsar o seu propio poder. Un comportamento, por certo, non tan diferente do dalgúns líderes políticos actuais, aínda que o obxecto de desexo sexa agora o petróleo e non os supostos ósos de presuntos homes santos.