A 'vella escola' son eu cando goberno, e ti cando molestas

“Es da vella escola”. Con apenas cinco palabras, certos actores políticos han convertido unha expresión coloquial nunha arma de desprestixio. A frase, que en aparencia alude a prácticas anticuadas de amiguismo, tráfico de influencias e favores cruzados, transformouse nun selo de pureza moral… para quen a pronuncia. Pero detrás deste disfrace retórico escóndese unha contradición estrutural: a mesma “vella escola” que se denuncia no adversario reprodúcese, con maior precisión, nos círculos íntimos do que fala.

Dicir que alguén é “da vella escola” xa non describe unha metodoloxía política; é un xuízo de valor empaquetado como sentido común. Úsase para pintar ao rival como unha reliquia dun sistema viciado, mentres o emisor se coloca, tácitamente, no bando da modernidade ética. Con todo, a experiencia recente demostra que o cambio de discurso de cando en cando vai acompañado dun cambio de prácticas. A “vella escola” non desapareceu; só aprendeu a cambiar de idioma, de vestimenta e de narrativa. O que antes se chamaba “compadreo”, hoxe disfrázase de “xestión eficiente”; o que era “favor político”, agora véndese como “lealdade institucional” ou “continuidade administrativa”.

O verdadeiro problema non é a existencia de redes de influencia, inevitables en calquera sistema humano, senón a hipocrisía selectiva. Cando un político sinala co dedo aos seus opositores ou outras persoas por “ser da vella escola”, pero simultaneamente coloca a familiares en cargos de confianza, premia a militantes con contratos públicos ou blinda a achegados con decisións administrativas, non está a combater o problema: está a privatizalo. A honestidade deixa de ser un estándar colectivo para converter nun recurso de mercadotecnia electoral. De verdade que esas prácticas xa se abandonaron? Bastaría con revisar as actas de nomeamentos directos, as licitacións sen concorrencia pública, os departamentos creados ad hoc para absorber militantes ou o uso de asesores externos con nómina municipal e vínculo partidista. Se falamos do trato de favor a medios de comunicación, as preferencias dos que controlan o "poder" son vergoñosas. Fano co diñeiro de todos, aínda que a todos non os trata coa mesma vara de medir. Ese que debería ser exemplar. Os exemplos sobran; o que falta é vontade para aplicar a regra ao primeiro da fila. A honestidade non se mide pola intensidade do berro, nin polas súas palabras, senón pola coherencia dos actos.

Esta dinámica ten un custo silencioso pero profundo: a erosión da confianza cidadá. Cando a poboación percibe que a moralidade é un discurso estacional, adaptado a conveniencias e campañas, o cinismo instálase como defensa psicolóxica. Os cidadáns deixan de crer na política non porque sexan apáticos, senón porque aprenderon a ler entre liñas. E nese baleiro de credibilidade, gana o que mellor actúa, non o que mellor goberna. A democracia non se debilita só coa corrupción evidente; se desangra coa corrupción normalizada, coa que se esconde tras frases feitas e xestos de indignación performática.

A honestidade non se declara; demóstrase con feitos auditables, con transparencia estrutural e coa renuncia ao privilexio cando este entra en conflito co interese público. Practícase publicando declaracións de bens verificables, convocando concursos abertos con criterios técnicos, limitando mandatos para evitar a perpetuación e sometendo aos propios aliados á mesma vara de medir que se esixe ao rival. Mentres sigamos usando “vella escola” como un espello que só reflicte ao outro, seguiremos atrapados no mesmo círculo vicioso. Quizá sexa hora de deixar de etiquetar e empezar a esixir.

Porque a “vella escola” que algúns din xa non practicar ten, a miúdo, rostro propio: o de quen levan décadas ancorados no mesmo cadeira de brazos, acumulando trinta e nove anos de cargos municipais, vinte e dous deles como alcalde. Preténdese alcanzar fitos de permanencia que só lembran a épocas onde os postos non tiñan data de caducidade democrática? A iso, con nome e apelidos, chámaselle perpetuación. Non renovación. Para dar leccións de ética, o primeiro é predicar coa acta de defunción dos privilexios. A teoría da honestidade escríbese fácil nun mitin, pero se practica pechando portas aos cuñados, abrindo pregos á competencia e aceptando que o poder é un préstamo cidadán, non un patrimonio familiar.

Como reza un vello devandito do sindicalismo (auténtico) de raíz: “O exemplo non é o principal para influír nos demais, é o único”. A política do futuro non caberá en eslóganes trillados; esixirá, por fin, que a ética deixe de ser un accesorio de campaña e convértase nun hábito de Estado.