Transparencia institucional: realidade ou maquillaxe?

Na última década, a transparencia converteuse nun slogan case obrigatorio na comunicación pública. Portais de datos abertos, leis de acceso á información, declaracións patrimoniais, contratos publicados en liña e sesións gravadas parecen o testemuño dunha era máis aberta. Pero, realmente as institucións amplían a transparencia ou simplemente escenifícana? A resposta, incómoda pero necesaria, é que avanzamos en cantidade, non necesariamente en calidade.

Hoxe calquera cidadán con conexión a internet pode descargar un arquivo co gasto público dun ministerio, o prego dunha licitación ou a organigrama dunha entidade. O problema xa non é a ausencia de información, senón a súa inteligibilidad. A transparencia burocrática ha mutado nun exercicio de cumprimento normativo: publícanse datos, pero non se contextualizan; ábrense portais, pero se dificulta a análise. A opacidade contemporánea xa non reside no segredo, senón na complexidade organizada. Cando a información é técnica, fragmentada ou require coñecementos especializados para ser interpretada, o acceso formal vólvese un espellismo.

E, con todo, o máis preocupante non é o que se publica mal, senón o que se oculta activamente baixo o manto da normalidade administrativa. Cada vez é máis frecuente que, ao exercer o dereito de acceso, o cidadán tópese cunha barreira invisible pero efectiva. Non adoita ser un “non” rotundo, senón algo máis sutil e, por iso, máis perigoso: o silencio. A lei establece prazos, pero na práctica, a falta de resposta converteuse nun mecanismo de desgaste.

A este silencio súmanse respostas xenéricas que eluden a pregunta, derivacións interminables entre departamentos, esixencias burocráticas desproporcionadas ou a invocación abusiva de excepcións legais para xustificar a negativa. A información existe, ás veces está dixitalizada, pero non é indexable, non é buscable ou require navegar por un labirinto de canles non anunciadas. A opacidade xa non é un muro; é un circuíto de obstáculos deseñados para esgotar ao solicitante antes que ao sistema.

Fronte a este escenario, a transparencia selectiva florece coma se fose unha virtude: publícanse indicadores de éxito, metas alcanzadas e aforros reportados, mentres o incómodo, o errado ou o pendente queda nun caixón de xastre ou se responde coa frialdade do regulamento. Pero a transparencia parcial non é transparencia; é mercadotecnia institucional con selo de legalidade. E cando se confunde publicar con render contas, o ciclo democrático trúncase no seu nodo máis crítico: a capacidade de cuestionar, corrixir e sancionar.

Ante este panorama, esperar que a administración abra as portas por convicción ética é un exercicio de inxenuidade política. O dereito a saber non se cumpre con portais supostamente impecables (que na práctica resultan a miúdo inaccesibles), senón con cidadáns que o esixen con método e persistencia. Reclamar o cumprimento da lei de transparencia non é un trámite menor; é un acto de defensa democrática. Quen exerce este dereito sabe que debe facelo con precisión: solicitudes claras, concretas e polas canles oficiais, documentando cada paso, cada acuse e cada silencio. Sabe que o silencio administrativo non é unha resposta, senón unha denegación tácita que debe impugnar. Sabe que existen órganos de garantía con capacidade para esixir o cumprimento e, si é necesario, levar a controversia aos tribunais. E sabe, sobre todo, que non está só: o xornalismo de investigación, as asociacións civís e a auditoría social son aliados naturais nesta loita.

A transparencia fortalécese cando se colectiviza, cando se pasa da solicitude individual á presión cidadá organizada, e cando se esixe que as institucións non só respondan ao que se pregunta, senón que publiquen proactivamente o que a democracia necesita saber.

Ampliar a transparencia esixe máis que actualizar leis ou migrar servidores. Require vontade política para asumir a rendición de contas como norma estrutural, non como xesto conxuntural. Require alfabetización dixital e cívica para que a información se traduza en participación real. E, sobre todo, require institucións que entendan que a luz non queima, senón que limpa. A democracia non se fortalece con vitrinas ben iluminadas, senón con procesos auditables, decisións explicadas e erros asumidos.

Mentres sigamos confundindo visibilidade con responsabilidade, celebraremos avances formais aínda que a gobernanza sustantiva siga esperando. A transparencia non se decreta: exércese. E ata que non a reclamemos como un dereito vivo, con consecuencias reais para quen a ignore ou a obstruya, non será máis que un foco ben dirixido que ilumina só o que convén. O cidadán non é un espectador pasivo da administración; é o seu contrapeso necesario. Cada solicitude formulada, cada silencio impugnado, cada reclamación sostida, é un ladrillo na construción dunha democracia máis robusta. A opacidade prospera na resignación. A transparencia, na esixencia constante.