Só oito mulleres en máis de seis décadas do Día dás Letras Galegas

O Día dás Letras Galegas cumpre este ano a súa 63ª edición cunha protagonista feminina: Begoña Caamaño, xornalista e narradora viguesa falecida en 2014 aos 50 anos. A súa homenaxe é, con todo, unha excepción histórica. En máis de seis décadas, só en oito ocasións esta celebración puxo no centro a unha muller. E até 2017, ese número non chegaba nin a tres. Marilar Aleixandre e María López Sández, ambos os membros da Real Academia Galega (#RAG) e impulsoras da candidatura de Caamaño xunto a outras académicas, celebran os progresos pero non ocultan que a igualdade plena aínda está lonxe.

Begoña Caamaño debutou como narradora aos 45 anos con Circe ou ou pracer do azul (2009), á que seguiu Morgana en Esmelle (2012), cuxa publicación coincidiu co diagnóstico de cancro que acabou coa súa vida cando acababa de cumprir os 50. Dúas novelas, dous mundos míticos reescritos desde unha mirada feminista, e unha carreira en Radio Galega que a converteu en referente do xornalismo en lingua galega. A RAG elixiu a Caamaño nun momento en que, segundo a institución, urxe reconstruír un xornalismo comprometido coa cidadanía, coa verdade e co uso do galego. 

Un avance lento, pero avance

A filóloga López Sández sinala que a escasa presenza feminina no canon literario non é casual: é o resultado directo de séculos de exclusión. As mulleres tiveron vetado o acceso á educación e á publicación durante xeracións, o que reduciu a súa pegada na historia literaria oficial. Como dato revelador, apunta que moitas creadoras do século XIX eran autodidactas, fillas únicas e de familias con biblioteca propia —un privilexio minoritario—, e aínda así tardou décadas en trasladar ao imaxinario colectivo o recoñecemento do seu valía. Aleixandre vai máis lonxe: cualifica esa exclusión de violencia, xa que ás mulleres non se lles permitiu estudar formalmente até 1910.

A escritora Marilar Aleixandre, Premio Nacional de Narrativa en 2022 por As malas mulleres, sinala como punto de inflexión crave a chegada de Víctor Fernández Freixanes á presidencia da RAG, cuxa sensibilidade cara á representación feminina marcou un xiro na institución. Desde entón, nos últimos nove anos, cinco das persoas homenaxeadas nas Letras Galegas foron mulleres, incluído o colectivo de cantareiras de 2025. Aleixandre reivindica ademais que a RAG é hoxe a academia con maior proporción de mulleres entre todas as academias do Estado, e subliña que moitas delas defínense abertamente como feministas.

A trampa de morrer moza

Hai, con todo, un patrón que preocupa a ambas as académicas. As últimas homenaxeadas —Luisa Villalta, Xela Arias e agora Begoña Caamaño— morreron con 46, 41 e 50 anos respectivamente. López Sández explícao polos requisitos estatutarios da RAG, que esixen que a persoa homenaxeada leve polo menos dez anos falecida. Na xeración actual, na que hai unha eclosión de escritoras de gran calidade, as primeiras en poder ser recoñecidas son, por desgraza, as que morreron máis novas. O resultado é que a homenaxe chega sempre a figuras que deixaron a súa obra incompleta: Caamaño tiña dúas novelas a medias cando faleceu.

A pesar dos avances, Aleixandre lembra que fai non tanto, cando asasinaban a unha muller en Galicia, apenas unha quincena de persoas saía a manifestar e a noticia aparecía enterrada nas últimas páxinas dos xornais. O recoñecemento da violencia de xénero como problema social é un dos logros do feminismo que ambas celebran, aínda que alertan de que o coidado de persoas dependentes segue recaendo maioritariamente nas mulleres, o que limita o seu desenvolvemento profesional e literario.

Reivindicar o canon oculto

De face ao futuro, López Sández insiste na necesidade de recuperar ás autoras que permanecen silenciadas fóra do canon oficial, non como cota nin como xesto simbólico, senón recoñecéndolles o lugar que merecen na historia literaria. Aleixandre, pola súa banda, menciona nomes propios que aínda esperan ese recoñecemento, como Fanny Garrido ou Pura Vázquez —a quen a RAG xa dedicará o próximo Día da Poesía—.

Ambas coinciden tamén en reivindicar a narrativa en castelán de Rosalía de Castro, moito menos coñecida que a súa poesía, como unha obra imprescindible para entender a dimensión completa da súa personalidade creativa. E lembran que Rosalía nunca chegou á RAG: a institución fundouse en 1906, tres anos despois da súa morte. Aleixandre reflexiona en voz alta sobre si, de vivir, admitírona.

A loita, conclúen as dúas académicas, non é só cultural: é unha conquista colectiva que se xoga tamén nas aulas, nos xurados literarios e no imaxinario social. Afianzar o conseguido e non dar pasos atrás, ese é o reto.