Montes comúns: unha resposta fronte ao modelo extractivo do eucalipto

O monte galego atópase nunha encrucillada histórica. Durante décadas, o modelo forestal dominante apostou pola política do beneficio rápido, a explotación intensiva de madeira de baixa calidade e a proliferación descontrolada de especies pirófitas como o eucalipto. Un ecosistema artificial que non só enriquece a uns poucos fóra do territorio, senón que deixa tras de si un rastro de abandono rural, perda de recursos hídricos e incendios forestais cada vez máis devastadores. Fronte a este esquema puramente extractivo, emerxe con forza unha alternativa arraigada na historia de Galicia, pero coa mirada posta no futuro: as comunidades de montes en man común. Este modelo de propiedade germánica, veciñal e democrática, demostra que a sustentabilidade ambiental e a rendibilidade económica a longo prazo son perfectamente compatibles cando o territorio pertence e é xestionado por quen o habitan.

Entre o abandono rural e a rendibilidade sostible

A propiedade comunal en Galicia non é un residuo do pasado; é unha realidade xeográfica e social de primeira orde. En Galicia, os montes veciñais en man común (MVMC) representan aproximadamente o 20% do territorio galego (unhas 650.000 ou 670.000 hectáreas). Estes terreos son xestionados de maneira colectiva por máis de 2.800 comunidades de montes independentes. A distribución dos montes veciñais cobre a práctica totalidade do mapa galego, pero ten un impacto territorial moi desigual: as provincias de Ourense e Lugo albergan as maiores extensións en hectáreas debido á gran cantidade de áreas serranas e rurais de interior; pola súa banda, as provincias de Pontevedra e A Coruña contan cun tecido asociativo de comuneiros moi denso e industrializado, onde os montes se integran en contornas periurbanos de gran dinamismo económico, como ocorre nas comarcas de Vigo ou o Baixo Miño.

Fronte ao monocultivo madeireiro tradicional que fía toda a súa sorte á talla rasa cada dez ou doce anos, estas agrupacións locais optimizan o uso das súas terras con actividades que van desde a produción de madeira até o turismo rural, demostrando que a diversificación é a clave da rendibilidade. 

A través de ambiciosos proxectos —que entre 2024 e 2025 contaron co impulso de fondos Next Generation a través da Fundación Biodiversidade— comunidades como a de Leiro, en Rianxo, puxeron en marcha un ecosistema produtivo multifuncional. En lugar de ladeiras uniformes de eucaliptos, a aposta decidida pasa pola plantación masiva de frondosas autóctonas. Só en Leiro consolidouse unha plantación de 3.000 castiñeiros destinados tanto á produción de madeira nobre como á recollida de castaña.

A rendibilidade destas iniciativas xa non é unha hipótese, é un feito contrastado que se apoia en diversas liñas de explotación que evolucionaron desde o aproveitamento tradicional. A produción forestal e madeireira segue sendo o motor económico histórico, xerando ingresos directos mediante a talla controlada de especies como o piñeiro, o eucalipto ou frondosas. Hoxe en día, a xestión deste recurso tramítase dixitalmente con ferramentas da Xunta de Galicia como o sistema CORWEB para solicitudes de curta.

Ao mesmo tempo, a actividade silvopastoril e a gandaría en liberdade emerxen como un alicerce fundamental. O uso de rabaños controlados de cabras —chegando a contar cun núcleo de até 150 cabezas repartidas en comunidades como Leiro e Taragoña— actúa como un equipo de roza natural da biomasa. O gando limpa o monte e combate activamente especies invasoras como a acacia e a mecosa. Ademais, para previr incendios forestais, moitas comunidades introducen gando autóctono que limpa a matogueira; exemplos como a CMVMC de Cabeiras (Arbo) empregan razas en perigo de extinción, como as morenas galegas, para producir carne ecolóxica de alta calidade.

De forma complementaria, os froitos do bosque e a micoloxía gañan terreo. Están a potenciarse as plantacións de castiñeiros para a venda de castañas e a creación de acoutados micolóxicos veciñais, sumado á produción de mel mediante a agrupación de apicultores locais. Un exemplo destacado é a CMVMC de Figueiras (Mondoñedo), que regula activamente a recollida de fungos para evitar a sobreexplotación e xerar ingresos sostibles para a contorna veciñal.

Finalmente, o turismo rural, o patrimonio e o lecer representan unha das maiores vías de retorno social, xa que moitas comunidades reinvisten os seus beneficios directamente na sociedade local a través da creación de rutas de sendeirismo, a restauración de patrimonio edificado ou a apertura de centros de interpretación e museos vivos para recuperar oficios tradicionais. 

Neste ámbito destaca a reconversión de instalacións levada a cabo pola CMVMC de Zobra (Lalín), que restaurou antigas vivendas mineiras para convertelas en casas de turismo rural plenamente operativas. Aínda que o fin das axudas directas europeas obrigou en Rianxo a soster a gandaría forestal mediante o voluntariado das familias comuneiras debido á falta de apoio continuado da Consellería de Medio Rural, o impacto preventivo, social e ecolóxico desta diversificación é incontestable.

A loita pola autonomía comunal

A singularidade do monte en man común radica na súa titularidade germánica: unha propiedade colectiva, indivisible, inalienable, imprescritible e inembargable. Non pertence ao concello nin á Xunta, senón aos veciños que integran a comunidade en cada momento, quen xestionan o territorio mediante asembleas estritamente democráticas. Para defender este status e recibir apoio técnico, as comunidades de montes locais organízanse en entidades de ámbito provincial ou autonómico.

A Organización Galega de Comunidades de Montes Veciñais en Man Común (ORGACCMM) álzase como a principal plataforma de defensa e coordinación dos comuneiros a nivel autonómico, agrupando a mancomunidades locais das catro provincias e organizando congresos para frear a privatización ou o abandono das terras. No ámbito técnico, a Asociación Forestal de Galicia (AFG), unha entidade sen ánimo de lucro fundada en 1986, asesora a propietarios forestais e comunidades de montes en tratamentos silvícolas, plans de ordenación e solicitudes de axudas. A nivel territorial, existen colectivos específicos como a Asociación de Montes Veciñais de Ourense ou a Asociación Sectorial Forestal Galega (Asefoga), que actúan nos seus respectivos ámbitos facilitando servizos crave como a comercialización conxunta dos produtos extraídos.

Esta sólida estrutura asociativa é vista polos colectivos de defensa do monte como un "dique de contención" contra a especulación, pero a lexislación que a rexe atópase baixo unha presión constante. Desde a Plataforma pola Defensa do Monte denúnciase unha xorda pero persistentemente ofensiva por parte das autoridades autonómicas para modificar a normativa forestal vixente co fin de restar competencias ás asembleas veciñais e dotar dun maior peso executivo á administración nos montes cualificados como "en abandono". Para o tecido comuneiro, estas manobras ocultan unha estratexia para abrir a porta a corporacións enerxéticas e madeireiras, facilitando a expropiación ou cesión de terreos sen o consentimento dos lexítimos propietarios.

O aproveitamento dos cumes para albergar parques eólicos mediante contratos de arrendamento é unha práctica común en moitos montes, pero os colectivos esixen que os beneficios das enerxías renovables e o respaldo legal para actuar directamente como comunidades enerxéticas locais sirvan para que os veciños xeren e profesen a súa propia enerxía limpa, non para ser tutelados. Así mesmo, a Plataforma esixe á Consellería de Medio Rural orzamentos reais de ordenación en lugar de políticas de "propaganda", mecanismos áxiles de compensación polos danos do lobo para non afogar a gandaría, e un plan de infraestruturas para crear centros de transformación de alimentos no rural —como o da comunidade de Baroña—, garantindo que o valor engadido quede no territorio.

Das cinzas de Dodro e Rianxo a unha fronte común galego

Para entender a rebeldía e a organización do movemento actual é necesario remontar ao ano 2019. En marzo dese ano, un devastador incendio forestal orixinado por unha neglixencia nunha torreta eléctrica da empresa Naturgy arrasou máis de 1.400 hectáreas nos municipios de Dodro e Rianxo. 

A catástrofe adquiriu tinguiduras dramáticas debido á falta de eficacia do servizo de extinción da Xunta de Galicia, que optou por retirar as brigadas durante a noite baixo o falso suposto de que o lume estaba controlado. Coas primeiras luces da alba e o empuxe do vento do nordeste, as chamas multiplicáronse sen control, pechando núcleos de poboación e obrigando ao desaloxo urxente de centros educativos.

Aquel desastre deixou a varias comunidades de montes na ruína económica absoluta, obrigadas a investir inxentes cantidades de recursos propios só para retirar a madeira queimada e frear a erosión do solo. A frustración ante a impunidade das eléctricas e a deficiente xestión administrativa prendeu a mecha da autoorganización. Así naceu a Plataforma pola Defensa do Monte, unha asociación cívica sen ánimo de lucro deseñada para unir as forzas das distintas comunidades de montes da comarca, superando os tradicionais e ineficaces límites territoriais de cada parroquia.

A primeira gran vitoria da Plataforma foi a redacción comunitaria das Directrices para a ordenación do espazo forestal. Un documento estratéxico asinado por todas as comunidades asociadas que expón, por primeira vez, entender o territorio como unha totalidade e non como un quebracabezas fragmentado. Unha das súas propostas máis ambiciosas é o deseño de barreiras estratéxicas contra o lume utilizando infraestruturas xa existentes: propoñen transformar as marxes da Autovía do Barbanza mediante a plantación masiva de frondosas autóctonas, creando unha franxa verde o suficientemente ancha como para deter de forma natural o avance dos grandes incendios.

Hoxe en día, a Plataforma mantén a súa loita en dúas frontes: o reivindicativo e o construtivo. A súa meta prioritaria é tecer lazos e sumar á organización tanto a novas comunidades de montes como a propietarios privados. Rafa Saco insiste en que o minifundio e o abandono das leiras particulares son un perigo común, porque "os incendios non entenden de lindes e arden para todos". O obxectivo é xerar unha simbiose onde o sector privado aproveite as infraestruturas de roza gandeiro, as canles de comercialización conxunta e a experiencia de xestión das grandes plataformas e asociacións representativas.

A urxencia dunha alternativa fronte á crise climática

O modelo extractivo actual converteu o monte galego nunha polvoreira. As advertencias dos expertos e da propia Plataforma coinciden nun diagnóstico sombrío: o cambio climático está a alumar incendios de sexta xeración, fenómenos cuxa virulencia escapa á capacidade de calquera servizo de extinción por moderno que sexa. Estes lumes destrutivos non son unha maldición climática inevitable, senón a consecuencia directa dunha ordenación do territorio defectuosa que permitiu a continuidade paisaxística do eucaliptal, unha especie altamente pirófita cuxo cultivo intensivo reseca os recursos hídricos e erosiona o solo até extremos alarmantes.

Fronte á lóxica do beneficio inmediato e a especulación que promoven as empresas madeireiras e as industrias de transformación de baixa calidade, as comunidades de montes eríxense como auténticas "entidades do futuro". Representan un modelo baseado na xestión democrática, o consenso veciñal, o coidado do patrimonio herdado dos maiores e o deseño de solucións a longo prazo para que as novas xeracións poidan seguir vivindo e prosperando no rural galego. 

O monte comunal ofrece unha batería de servizos ecosistémicos indispensables no contexto actual: fixación de poboación, protección dos acuíferos, conservación da biodiversidade e soberanía alimentaria e enerxética, abrindo incluso a vía ao desenvolvemento de comunidades enerxéticas locais vinculadas aos recursos dos propios montes. É hora de que as administracións públicas escoiten o sentido común dos comuneiros e deixen de financiar falsas solucións, apoiando un modelo forestal onde o beneficio quede na terra e non se evapore nos despachos das multinacionais.