Rosa Crujeiras, candidata a reitora da USC: "Parece que no acordo por Medicamento cedemos todos, pero non é así"

En primeiro lugar, é obrigatorio preguntarlle pola polémica dos últimos días despois da decisión da Universidade de cesar á candidata Maite Flores do seu cargo na Comisión Interuniversitaria de Galicia. Desde o reitorado argumentan que a decisión se debe á instrumentalización desta entidade para facer campaña e que é unha cuestión de, din, “hixiene democrática”. Estaba a competirse en desigualdade? 

Non o sei e creo que non me corresponde entrar a valoralo. A Comisión Electoral Central publicou unha advertencia e eu vou entrar a facer valoracións da motivación ou do uso que se puidesen facer das canles que houbese a disposición.

Xa no que á candidatura refírese, foi das primeiras en declarar as súas intencións de presentar Que a motivan a dar este paso e postular ao reitorado?

Vén dun traballo realizado durante moito tempo, non só por min, senón por un grupo amplo de persoas do claustro e do Consello de Goberno. A presentación da candidatura responde a un proxecto colectivo no que alguén se ten que visibilizar, pero despois de moito tempo de traballo. Vimos reuníndonos desde 2022, cando nos articulamos, a través do claustro, como un grupo moi plural, moi diverso, e iniciamos as reunións para falar de universidade, identificar que retos tiñamos por diante, para facer propostas tamén construtivas nos órganos de goberno durante estes anos nos que tivemos representación, tanto no Claustro como no Consello de Goberno. E, chegadas estas eleccións, pois imos tratar de presentar un proxecto de futuro.

Xa no 2022 viades esa necesidade, talvez, dun cambio? Ou foi algo que foi evolucionando co tempo?

Responde á necesidade de que esta universidade teña unha planificación estratéxica. Ante tantos cambios sociais, tamén tecnolóxicos, parecíanos importante tratar de trazar esas grandes liñas de futuro. No diagnóstico creo que podemos estar de acordo a maior parte da comunidade universitaria, pero no como está a motivación, ver que podemos facer no novo contexto no que estamos coa universidade para que siga cumprindo a súa misión de universidade pública de Galicia.

De saír elixida, sería a primeira muller reitora. En calquera caso, das próximas eleccións romperá unha barreira de xénero na USC. Chegaría tarde un nomeamento así? É precisa unha perspectiva feminina no ensino universitario actual?

Sen dúbida! Creo que sendo máis da metade da comunidade universitaria, e tendo grandísimas profesionais en todos os ámbitos da comunidade, non só no ámbito do Persoal Docente e Investigador, senón tamén do ámbito do Persoal Técnico, de Xestión e de Administración e Servizos. Xa era hora. As mulleres estivemos en todos os postos de responsabilidade nesta universidade, excepto no reitorado. Penso que é importante que esteamos aí para dar tamén a nosa perspectiva, para dar a nosa visión desde a nosa vivencia, no meu caso, como muller investigadora, pero tamén como nai tamén. Creo que é importante que esteamos aí. Ollo! Pero estamos, e creo que podo falar polas catro candidatas, polo noso compromiso pola institución e porque demostramos unha carreira sólida na universidade. 

Que valoración fai dos últimos anos da USC con Antonio López como reitor? 

Creo que se perderon grandes oportunidades. Non podemos ignorar tampouco que este reitorado pasou por unha pandemia, unha profunda crise, pero creo que a esta universidade faltoulle unha visión de futuro, de pensar a medio e a longo prazo cara a onde nos queremos dirixir. Resulta difícil xustificar que esteamos moi por detrás doutras universidades na implantación de tecnoloxías, que non avancemos nunha modernización das nosas estruturas, que non teñamos tamén unha análise crítica da nosa oferta formativa tendo en conta as moitas capacidades que temos na universidade… Temos grandísimos profesores en todos os sectores, temos unhas moi boas capacidades, pero creo que falta dirixilas, falta un propósito e unha folla de ruta clara. E, quizá, o que máis botei en falta neste tempo foi un maior e mellor posicionamento institucional. E isto penso que se viu reflectido, por exemplo, co tema de Medicamento.

Menciona a oferta e nos últimos anos, polo menos no tocante ás administracións públicas, parece que se está facendo unha maior aposta pola FP que polos graos universitarios, coa imaxe de que unha carreira non garante a entrada no mundo laboral. Tamén destaca a caída das notas en Selectividade, o que pode falar dun certo desinterese dos estudantes. A media foi un 6,87 de nota, a quinta máis baixa do Estado. Vive un mal momento a titulación universitaria?

Creo que non, pero temos que facer un esforzo tamén pola nosa banda por pór en valor a formación que damos ás persoas que se forman connosco, que, ademais, na USC fano nunha contorna investigadora de primeiro nivel. Pero nós non temos que competir coa FP, damos outro tipo de competencias. Mesmo na FP tamén teriamos que mirar, pois pode ser un lugar de captación de alumnado. En certos graos entra xente de ciclos que despois ten un desempeño magnífico tamén na universidade. Son outras vías, vías complementarias. 

Unha FP non vai substituír a unha universidade; unha das nosas misións é xerar coñecemento. Non se pode cuestionar a formación que damos na universidade. Insisto na idea de que noso estudiantado fórmase nunha contorna investigadora de primeira orde, un valor que non todas as universidades teñen. O que teñas Premios Nacionais de Investigación, que teñas académicas e académicos nas aulas, xente moi recoñecida formando ao noso estudiantado…iso é un valor co que non contan todas as universidades.

"O PRESTIXIO DE SANTIAGO NON PERIGA, NIN A CALIDADE DA DOCENCIA"

Toca falar de Medicamento, porque dun tempo para acó a actualidade das universidades vira ao redor da descentralización do grao. Co novo ano parece que as augas baixan menos revoltas, pero o acordo tampouco parece ser satisfactorio para todos. Que valoración fai do resultado final?

Eu xa me situei: creo que a fragmentación non beneficia a ninguén. Temos que avanzar nun maior aproveitamento do sistema, pero creo que chegamos a unha conclusión na que parece que todos estamos na mesma posición e onde todos cedemos, pero non é así. O título impártese en Santiago desde hai moitos anos e a cesión faia a Universidade de Santiago. Isto hai que polo en negro sobre branco. Colaboración? Abertos a ela, por suposto, pero con máis rigor. O acordo queda supeditado a unha primeira comisión de seguimento que vai ser crítica, onde hai que plasmar as necesidades económicas, as necesidades de profesorado, facer esa previsión, esa planificación que, ao meu modo de ver, tería que haber feito antes. 

Non esquezamos que as prazas de Medicamento veñen condicionadas pola necesidade de facultativos dentro do sistema de saúde público de Galicia. Son cifras que están publicadas e que xa sabemos descenderán nos próximos anos. Teríase que pór todo isto sobre a mesa. E falta unha cuestión fundamental: é preocupante que nun debate que debería ser académico converteuse nun debate político, onde os argumentos académicos quedaron fóra da mesa moi pronto. En que momento fálase do estudiantado? Moi tarde.

De feito, o acordo pode ser visto como unha medida de contención, poque nin Vigo nin A Coruña enterraron as súas aspiracións de ter unha facultade propia. 

É un acordo até 2029. A partir de aí… É un acordo asinado institucionalmente, haberá que ver como se desenvolve, pero sempre, se saio elixida reitora, desde a defensa dos intereses da Universidade de Santiago, do noso estudiantado e do noso persoal. 

Pero sería negativo para a rede de universidades galegas contar cunha, dúas ou tres graos de Medicamento?

Non o sei. Resúltame difícil facer esa valoración sen ter toda a información. Creo que fragmentar non axuda. Temos unha titulación referente, cos datos do Sistema Integrado de Información Universitaria que indican que a titulación de Santiago de Compostela ten unha taxa de adecuación do 96%. Somos os primeiros de España, sen contar aqueles que teñen moi poucas prazas e cobren o 100%. Isto quere dicir que o 96% do alumnado que entra aquí primeiro, quería vir estudar aquí. 

Temos o exemplo de Aragón, onde Zaragoza tiña Medicamento e, por motivos alleos á lóxica académica, abriuse unha facultade en Huesca. O resultado é que Zaragoza segue tendo unha taxa de adecuación altísima e Huesca está nun 33%. O prestixio de Santiago non periga nin a calidade da docencia, pero me preocupa a visión de sistema, porque a rededor de Medicamento, que supón moito para a cidade coa USC, articúlase un sistema de investigación biosanitario co CHUS, o centro de prontoterapia, a Fundación IDIS, que é o terceiro instituto en produción científica dentro dos Institutos de Saúde Carlos III acreditados, o CIMUS… a cidade fai unha aposta por este biopolo. Como estratexia de país é máis intelixente focalizar as capacidades na contorna onde xa tes un sistema complexo, que está en Santiago. 

Mentres sucede a este debate, a Universidade Internacional da Empresa anuncia que incorporará máis graos á súa facultade de Ciencia, Tecnoloxía e Xestión da Saúde. Enfermaría para o curso que vén e Biomedicina máis adiante. Que lle suxire a entrada da privada no sistema universitario galego cando vemos que hai duplicidade de graos, teñan un nome ou outro?

Nós somos universidades públicas; debémonos ao público, financiámonos cos impostos. Ten que haber unha certa ordenación no mapa de titulacións, pero estamos a percibir que non xogamos nas mesmas condicións que a privada. As autorizacións máis recentes como Dereito ou Psicoloxía, que duplican, ou triplican, ou cuadriplican graos que xa temos no sistema, é unha limitación que á privada non se lle pon e á pública si. Temos que reivindicar a nosa calidade docente, a nosa capacidade, que é o que nos diferencia da privada. Somos un servizo público.

Debe a USC ver á Universidade de Abanca como unha competidora ou como debe ser o trato? Como captar aos alumnos para que non se vaian á privada ou a outras cidades ou comunidades?

Non a vería como unha competidora. Estamos noutra liga. Creo que os nosos referentes teñen que ser outros. Outra cousa é a captación. Que podemos facer para trasladar que somos o mellor sitio para vir estudar? Temos cousas por facer sobre como nos proxectamos socialmente, como chegamos ao noso futuro estudiantado, como nos achegamos a eles cando cambiou a maneira de comunicar e relacionar. Temos unha tarefa por facer e como nos proxectade vos á sociedade. É necesario un esforzo na comunicación interna, por suposto, pero tamén externa, porque o que si percibes moitas veces é o descoñecemento da actividade da universidade, do que supón nun país como Galicia ou mesmo nunha cidade como Santiago de Compostela ou como Lugo. O que supón ter unha universidade como a nosa, o valor que achega, en Lugo é moi significativo. Somos a única universidade da provincia, unha provincia eminentemente rural, cun campus de especialización no que nós podemos marcar a diferenza do desenvolvemento. Creo que iso é tamén parte da nosa misión.

ISRAEL, VIVENDA, LUGO...

Fixo moito fincapé no peso da investigación e nestes anos viviuse a polémica polos acordos das universidades galegas con Israel. A setembro de 2025, a UVigo era a única do tres que realmente rompera os lazos con Israel. A USC aínda mantiña certa vinculación. Se sae elixida reitora, cambiará a postura da universidade con respecto a Israel e outros Estados que non respecten os dereitos humanos?

Existe xa un acordo onde nos marcan esa liña. Nun exercicio de bo goberno  todos os nosos aliados debemos esixir o cumprimento dos nosos valores, por suposto o respecto aos dereitos humanos. Cando estalou o conflito de Palestina, creouse unha comisión no Consello de Goberno e eu formei parte desa comisión. É certo que había algúns proxectos naquel momento nos que había partenariado de Israel, proxectos xa avanzados, pedidos, que afectaban a moitas persoas e nos que se valorou esa ruptura de relacións. Non sei exactamente nestes momentos cantos quedan.

Creo que debería é unha cuestión máis global, ou enfocada só en Israel. Hai preguntar: cales son os aliados da universidade? Cumpren e concuerdan cos nosos valores? É unha cuestión xeral.

Falamos da investigación, pero podemos meter nesta cuestión aos nosos provedores. Temos que tratar de ir a alianzas responsables socialmente, en termos de igualdade, en termos de condicións laborais, en cuestións máis domésticas, como cuestións de sustentabilidade… Nas nosas cláusulas a provedores hai que esixir isto e como licitadores podémolo facer. Temos esa misión como unha das liñas de bo goberno dunha institución. 

Antes falamos de barreiras de xénero. Matemáticas pode ser un exemplo desas carreiras que historicamente se consideraban “para homes”, imos dicir. Supoño que aínda hoxe segue sendo un reto despegar esas etiquetas. 

En moitos ámbitos si, pero teño que dicir que en Matemáticas Santiago é unha excepción. Na Real Sociedade Matemática Española fíxose un estudo hai uns anos porque se observaba que a porcentaxe de estudantes mulleres que entraban no grao ía descendendo. Isto non ocorreu en Santiago, onde máis ou menos se mantén ao redor do 50%, algún ano mesmo un pouquiño máis de mulleres que homes. Creo que é unha cuestión de referentes e isto paréceme importante. 

É certo que non é tanto no ámbito en si como nas posicións de relevancia. Eu fun directora do Centro de Investigación e Tecnoloxía Matemática de Galicia e recordo a primeira reunión con directores de centros. Era a única directora en toda España. Agora non! Pero de 14 persoas que estabamos alí...é imposible. Hai moitas mulleres cunha excelente traxectoria, a cuestión é chegar aos postos de toma de decisións.

E incentivalo pronto, imaxino.

Non é só incentivalo, senón recoñecer que o desenvolvemento das nosas carreiras ten obstáculos que os nosos compañeiros homes non atopan. Está máis que probado que a maternidade atrasa a nosa incorporación e a nosa progresión. Pero non é só iso, falamos dunha sociedade patriarcal onde hai aspectos que poden parecer menores, pero non o son. Nas conferencias dos congresos hai uns anos só había homes. Agora nos habemos obrigamos a que haxa paridade, pero de entrada si hai esa sensación que os primeiros nomes sempre son de home. Hai que tratar de reverter iso. Sobre todo, nótase nas posicións de toma de decisións. Aí aínda nos custa chegar.

Un dos problemas que enfrontan os estudantes universitarios é o da vivenda. En Santiago existe unha gran desigualdade entre a oferta e a demanda dunha cidade universitaria onde os prezos seguen subindo. Hai algo que poida facer a Universidade para axudar a resolver esta problemática? 

Quero matizar que no estudiantado impacta moi directamente e pode supor o non acceso aos estudos universitarios. Pero tamén está a ser unha traba para xente que vén traballar connosco e que se incorpora tanto no persoal técnico como no persoal investigador. Estou a pensar no colectivo de profesorado axudante doutor, que tamén para eles está a ser unha traba a incorporación, ou no persoal interino de substitución polos salarios que teñen.

Con respecto ao estudiantado, temos o noso sistema universitario de residencias, que é algo irrenunciable e que temos que coidar e potenciar, pero aí temos 960 prazas. Sabemos que aquí temos unha residencia, un colexio maior pecho, o de San Clemente, que temos que priorizar para pór en funcionamento, pero aínda así serán como moito 80 prazas. Iso non resolve o problema da vivenda en Santiago; necesitamos colaboración institucional co Concello e coas administracións. A Xunta acaba de anunciar que abre unha residencia en Salgueiriños con 150 prazas, pero hai outras opcións.

No caso de Lugo, por exemplo, temos unha residencia, a Bal e Gai, pero hai outras dúas residencias da Xunta situadas preto de formación de profesorado nas que o que pretenderiamos é negociar para unha apertura de face á universidade. Tamén o Concello de Lugo puxo en marcha un plan municipal de vivenda para mobilizar pisos de aluguer asumibles. Aí deberiamos tamén tratar de colaborar a universidade para que parte desa mobilización veña tamén orientada cara á nosa comunidade universitaria, o noso estudiantado e o noso persoal. Temos que ir a través da colaboración coas institucións que teñen as competencias en vivenda. Desde o marco do noso servizo universitario de residencias non imos nós sós a solucionar o problema. Nin de lonxe.

Cando falamos da USC adoitamos a quedarnos no seu campus da capital, pero temos que pensar tamén en Lugo, cara a onde xa dirixiu o foco. Cal debe ser a folla de ruta do campus lucense? Mencionas a vivenda, pero haberá outras urxencias.

Hai outras moitas. A nosa candidatura ten unha firma apostada polo campus de Lugo, cunha vicerrectoría de coordinación do campus, pero ademais con dous vicerrectorías transversais: o vicerreitor de Innovación e Transferencia do Coñecemento é un docente do campus de Lugo, e a vicerreitora de Cultura, Lingua e Patrimonio tamén. Temos que entender o equipo como que un equipo para toda a universidade. 

O campus de Lugo viuse debilitado nos últimos anos pola falta de estrutura, a diminución de servizos que afectan a toda a comunidade, o estudiantado quedou sen un servizo de orientación laboral, máis orientado ao profesorado, ao persoal docente investigador, reduciuse moito o servizo de apoio á investigación… Isto todo limita as posibilidades de desenvolvemento. Se o vemos en positivo, haberá que reforzar a estrutura do campus, un campus único na provincia cunha especialización, e aí temos o proxecto do Campus Terra que pode axudar a mobilizar as nosas capacidades en prol do desenvolvemento de Lugo. 

Temos ademais dous institutos de investigación: o IBADER e o iTERRA, que están moi aliñados, moi orientados xustamente a todo o tema de biodiversidade, desenvolvemento e aproveitamento do rural. Temos un foco moi claro, unha especialización moi clara, e unha estrutura de titulacións moi ben orientada que temos que defender e non pór en cuestión.