Recuperar o solo tras un incendio forestal: non sempre está detrás o eucalipto

O solo é un recurso crucial para o funcionamento dos procesos hidrológicos e a biodiversidade. Cando un incendio forestal de alta severidade percórreo, non só desaparece a vexetación; destrúese a cuberta orgánica (hojarasca e mantillo) e modifícase a estrutura física da terra. Os riscos son inmediatos: a exposición ao impacto directo da choiva dispara a erosión e a perda de nutrientes fundamentais como o carbono orgánico.

En Galicia, os terreos máis afectados adoitan ser as áreas de matogueira e os bosques de produción, incluíndo plantacións de eucalipto e piñeiro. Segundo as investigacións de Fernández Filgueira e organismos vinculados á Xunta, a "recuperabilidad" dun solo depende estreitamente da severidade do lume e da rapidez coa que se actúe. Aínda que a maioría dos solos poden iniciar un proceso de restauración, aqueles sometidos a temperaturas extremas que alteran mesmo as arxilas minerais enfrontan un camiño moito máis difícil e lento.

Especies, xestión e o mito da matogueira

#Basear nos estudos de Fernández, o lume forestal non ten unha relación "directa" exclusiva cunha especie arbórea como o eucalipto en termos de orixe, pero si inflúe no comportamento do incendio debido á carga de combustible. As áreas máis afectadas nos últimos anos en Galicia foron predominantemente as matogueiras (brezales e tojares), tanto en zonas desarboladas como baixo o dosel do bosque.

Un factor determinante é a xestión: as maiores acumulacións de combustible preséntanse en áreas onde as leñosas crecen sen control nin competencia, a miúdo en parcelas cunha xestión deficiente ou nula por parte dos seus propietarios. Cando estas formacións están envellecidas ou senescentes, acumulan unha gran proporción de biomasa seca que facilita incendios moito máis intensos e rápidos.

A temperatura crítica: cando o solo "morre"

Os solos máis propensos a propagar e sufrir danos severos son aqueles con unha densa capa de hojarasca e mantillo seco, que actúa como combustible continuo. O estado da vexetación é clave: se está moi seca, a combustión é máis completa e libera máis enerxía cara ao solo.

Fisicamente, o solo comeza a sufrir alteracións importantes a partir de certos limiares térmicos:

Aos 170°C: Comeza a alteración da materia orgánica.

Aos 220°C: Faise evidente un descenso nos nutrientes.

Aos 460°C: A combustión da materia orgánica é case total, deixando o solo estéril e extremadamente vulnerable.

Entre 460°C e 700°C: Prodúcese a alteración estrutural das arxilas, un dano que pode ser irreversible a curto prazo.

Técnicas de éxito en Galicia: o triunfo do acolchado

Para frear a degradación, empréganse diversas técnicas de rehabilitación post-incendio. As máis destacadas nos estudos realizados en Galicia son o mulch (Acolchado) que onsiste en cubrir o solo espido cunha capa protectora. Probáronse restos de madeira (achas) e palla. Están tamén as fajinadas son construcciones de barreiras con restos vexetais (matogueira cortada) en ladeiras para frear a escorrentía. Por último, está seméntaa de sementes para acelerar a recuperación da cuberta verde.

Os traballos liderados por Fernández Filgueira en zonas como os Montes de Pardesoa (Soutelo de Montes) demostraron resultados concluíntes: o mulch de palla é o tratamento máis eficaz. Mentres que un solo sen tratar pode perder até 35 toneladas por hectárea no primeiro ano, a aplicación de palla reduce esa perda a só 12 toneladas.

Pola contra, técnicas máis caras e laboriosas como as fajinadas ou o mulch de achas de madeira non mostraron unha redución significativa da erosión se se comparaban coas zonas non tratadas en Galicia. Estes estudos confirman que a intervención rápida con acolchado de palla é a ferramenta crave para protexer a fertilidade dos montes galegos tras o paso das chamas.