"O eucalipto estará presente en máis e mellores terras": comunidades de montes, gardiáns en vías de extinción

Non fixemos máis que mergullarnos na primavera e cos primeiros días de sol e calor xa vivimos en Galicia o pesadelo dos incendios. Á mínima ocasión, os montes galegos han volto a converter en fachos e o temor a que a tempada de alto risco traia consigo máis episodios de fume e cinza multiplícase a medida que nos achegamos á época estival. 

A Organización Galega de Comunidades de Montes Veciñais en Man Común mantense especialmente atenta a todo canto rodea aos traballos para evitar un verán como o de 2025, onde este colectivo foi dos máis afectados polos grandes incendios que arrasaron a comunidade galega. Nada máis entrar en maio, e co recordo fresco do vivido en abril en localidades como Carballo ou Ponteareas, todo indica que o panorama, de novo, non é o mellor, cunha Xunta de Galicia enrocada en repetir os mesmos erros en materia de prevención. 

ENTRE POLÍTICA FORESTAL E DE MONTE

Xosé Pereira, presidente da organización, lamenta que o último Plan de prevención e defensa contra os incendios forestais de Galicia (PLADIGA) resulta “un curta e pega” que non responde as necesidades dos montes galegos porque “ano tras ano non analiza as causas que provocaron o lume, que son estruturais, como pode ser o abandono do mundo rural ou a ordenación das masas boscosas”. 

“Non entende a política verdadeira de prevención, que non é a que expón a Conselería, porque se basea na prevención típica de rozas, de pistas forestais arranxadas e puntos de abastecemento de auga”, sinala Pereira, que salienta que a verdadeira prevención é aquela que “ataca as causas estruturais dos incendios”, que cando se declaran son extinguidos “con persoal cualificado”, un aspecto o da loita contra o lume onde cren que a Consellería “actúa correctamente”. 

Desde a organización argumentan que “as solucións a curto prazo non existen” e piden proxectos que atallen o problema de raíz. A iso aspiran desde os montes veciñais, que creen posible levar o seu modelo a outros espazos que fagan do monte unha contorna “funcional, sostible, onde o protagonismo sexa dos propietarios, xa sexan particulares ou comuneiros”. Unha tese que parece afastada das liñas de actuacións da Xunta, á que ven enfocada “exclusivamente no aspecto forestal, o da silvicultura”: “Confunden os termos monte con forestal e non é o mesmo. Fan política forestal? Si. Fan política de monte? Non”. 

Para a ORGCCMM resulta necesario deixar de falar de lumes forestais e empezar a referir a eles como “lumes do territorio”, porque coas chamas ven ameazados todos os terreos ao seu paso, non só os forestais, afectando tamén a pastos, restos patrimoniais ou núcleos poboacionais. Con comunidades de montes cada vez máis profesionalizadas, as dificultades que enfrontan débense á falta de apoio das administracións públicas para sacar adiante as súas tarefas, pois “as únicas axudas que saca a Consellería de Medio Rural, ademais das de silvicultura, son as de prevención e loita contra o lume que, se pasa como o ano pasado, non se efectivizaron porque non xestionaron o tema”. 

“Cando chegaron a aprobalo as comunidades de monte estabamos en novembro, o lume xa fixera o traballo de prevención que estaba previsto”, lamenta Pereira, que chama ás autoridades a ser máis dilixentes e recuperar a aposta pola multifuncionalidad e o valor integral do monte, puntos onde as comunidades de montes poden sacar máis partidos para “todo tipo de aproveitamentos”.

A FUTURA E POLÉMICA LEI DE MONTES

O futuro parece menos favorable, se cabe, atendendo ás liñas que marca a futura Lei de Montes, da que só se coñece un primeiro borrador pero que xa deixa entrever a folla de ruta que tomará a Xunta, no que Pereira asume que será outra forma de privatizar e municipalizar os montes, enterrando ás comunidades baixo montañas de burocracia. Aínda que os primeiros apuntamentos desta norma saíron en 2023, a mediados de 2026 a organización di non ter máis novidades respecto diso. 

“A lei ten unha intención moi clara: hai que deixar de declarar montes veciñais en man común, e os que están, hai que desclasificarlos”, augura Pereira, ao fío das últimas sentenzas onde, achaca, “están a inventarse termos que non existen”, declarando unicamente como veciñais “aqueles que teñan so forestal”, algo que vai en contra da actual Lei de Montes, que pon en valor aqueles montes que foron veciñais de maneira hustórica.

“Se se aproba esta Lei de Montes queren eliminar o carácter imprescritible”, denuncia Pereira, permitindo así que sexan legais “as usurpacións que levaron a cabo nos montes veciñais durante a ditadura franquista”. “Aqueles montes que estiveron rexistrados nos libros municipais xa non poden ser clasificados montes veciñais”, censura, lembrando que hai xa sentenzas respecto diso que apoian a defensa da organización, que recentemente mantivo reunións con personalidades como o delegado do Goberno en Galicia, Pedro Blanco, para trasladar a súa solicitude de que as comunidades de montes sexan tamén consideradas vítimas da ditadura franquista. 

Pereira fala dese primeiro encontro como un paso “positivo” ao entender Branco que resulta “asumible que as comunidades fosen incluídas, polo menos até 1980; co concepto de monte veciñal que ten a Consellería, non habería ningún monte veciñal clasificado nese momento”. Tamén neste aspecto atoparon o apoio do BNG para denunciar esa ocupación ilegal dos concellos. “Só polo feito de que che privaron de forma ilegal dunha propiedade xa es unha vítima, porque non puideches aproveitalo durante 40 anos”, argumentan.

“Existe un ataque tremendo para que desapareza a figura do monte comunal. Se non desapareceu é porque hai quen seguen crendo no monte veciñal comuna propiedade comunitaria e pretende polo en valor de forma multifuncional”, valora Pereira, que salienta que recae sobre os ombreiros destas organizacións todo o traballo “porque non existe ningún apoio para facer unha política axeitada coa que conseguir un territorio múltiple, diverso, con xente e con moitos aproveitamentos”.

"O PROBLEMA ES A FALTA DE ALTERNATIVAS, NON QUE LLE GUSTEN Os EUCALIPTOS"

Co forestal como único eixo para a Xunta, as comunidades de montes entenden que a súa figura “tenderá a desaparecer” e que o eucalipto pode ser o gran beneficiado. Os últimos datos do Inventario Forestal destacaban que, a pesar da moratoria, as hectáreas de eucalipto non fixeron máis que aumentar nos últimos anos. Con todo, Pereira sostén que o problema do eucalipto “non se dá nos montes veciñais en man común, pois as zonas onde máis se vendeu eucalipto eran zonas onde non hai monte veciñal, senón nos montes particulares que están totalmente abandonados”.

“Iso non é culpa do propietario”, engade o presidente, pois cos anos “esas terras de explotación deixaron de ser rendibles” e os descendentes dos labriegos abandonaron o seu traballo. “Hai que dar alternativas, co exemplo do Banco de Terras, pero podería haber máis”, razoan desde as comunidades de montes, que cren que os propietarios non teñen un empeño particular no eucalipto, senón en “atopar unha rendibilidade a esas terras”. “A moratoria era unha mentira e dixemos que ía pasar o que pasou. Non porque fósemos adivinos, senón porque estaba escrito na propia moratoria e nin o quixeron ler”, recalca, lembrando que no texto establecíase que “naquelas masas mixtas onde houbese, ademais de eucalipto, outras especies, poderían transformar en eucaliptales”. “Iso dicía a moratoria. Non é que o esteamos inventando nós”, asevera.

“O problema é que non hai alternativa a esas terras que se abandonan, non que ao paisano gústelle plantar eucaliptos”, salienta Pereira, que ve no eucalipto, como ocorre cos incendios, “un problema de territorio”, co prognóstico de que aumentará a cantidade de eucaliptos e, ademais, “van estar presentes en boas terras, en terras cada vez mellores”.

Resultado dese problema son iniciativas como Altri e outros proxectos que teñen a eucaliptización como pata. O problema é que os eucaliptos, como puntualizaban desde a Fundación Arume noutra conversación con este diario, non xeran valor engadido aquí, algo que si fan outras especies, como o piñeiro. Mentres os eucaliptos se marchan fóra de Galicia sen transformar, outras plantacións xeran unha cadea de rendemento maior. Para as comunidades de montes esa é clave do asunto, porque pechar o ciclo produtivo na comunidade permitiría explorar outras alternativas.

O camiño, é a través de “unha política de montes acordada, non imposta, coa xente que vive e traballa no monte e no medio rural” e en permitir “a decisión total dos titulares”. “A comunidade debe ter a capacidade para dicir si ou non”, insiste Pereira, que, con todo, admite que a súa é unha visión “utópica” e de difícil realización nun momento onde non existe tal consenso xeral.

"O MONTE VECIÑAL NON TEN QUE SER RENDIBLE SÓ ECONOMICAMENTE"

Esa capacidade para decidir pode ser a que marque que o monte arda ou non. “Se non hai implicación dos titulares, o monte arde. No momento no que as comunidades de montes convértense en rentistas, que nos reunimos unha vez ao ano para que a empresa nos pase a renda, o monte veciñal acábase. Iso é o que pretende a Lei de Montes, que oxalá non se aprobe tal e como está”, explican desde a ORGCCMM. 

A outra cara da moeda é unha comunidade con capacidade de decisión, con experiencias que proban que estes montes non arden, entre outras cousas, polo propio deseño establecido do monte. Esa forma de entender a terra déixaos como os últimos gardas desta filosofía, algo no que Pereira recoñécese para a súa tristeza, a pesar de que “cando saes fóra de Galicia, mesmo en Europa, a xente que coñece este tipo de propiedade queda asombrada e din que son terras cargadas de futuro”. 

“O monte veciñal non ten que ser rendible só economicamente. Se cadra é rendible se puidésemos actuar como comunidades enerxéticas locais e producir enerxía para o lugar, ou parques eólicos para o lugar. Iso non o permite a lexislación”, agrega, pedindo revisar a normativa actual para que as comunidades enerxéticas funcionen segundo o modelo europeo, sen necesidade de terceiros que saquen ese proveito do monte. 

Uns cambios, a priori sinxelos, que permitirían arroxar algo de luz sobre un futuro onde se ciernen as sombras. As consecuencias do despoboamento do rural é que quedan moitas zonas sen veciños e, sen veciños, non hai monte veciñal. Sen renovación, os próximos anos prometen ser críticos, pola falta dunha substitución xeneracional no interior de Galicia, algo que Pereira diferencia da costa, onde están a ver incluso a incorporación de moita xente.  

“O interior é distinto. Onde non hai xente non se pode montar unha comunidade. Nós presentamos unha ILP onde contemplamos este tema para darlle solución, que se puidesen xestionar de diversas formas o monte ata que haxa xente suficiente, a través das comunidades de montes e un convenio coa Xunta e os municipios para a xestión, non para a propiedade como pretende a nova lei”, receita Pereira, que di pecar de optimismo, pero confiado en que “a vida é dinámica, as cousas non son para sempre, poden cambiar”. “Quen lle ía a dicir aos homes e mulleres dos anos 40 aos que lles roubaron os seus montes que os ían a recuperar nos 80?”, pregunta. Só 40 anos despois, parece que os volvemos a perder. A historia, se non se repite, canto menos, rima.