O minifundio forestal: rendibilidade fronte ao abandono dun modelo con séculos de historia

O modelo imperante na distribución da propiedade do monte en Galicia defínese, fundamentalmente, por ser un minifundio forestal. Esta estrutura non é máis que unha expresión do minifundismo rural que caracteriza a toda a comunidade, onde a superficie está dividida en miles de pequenas parcelas pertencentes a multitude de propietarios. En canto ao seu aproveitamento, o sistema actual baséase en gran medida na xestión individual ou familiar destas pezas de terra, cunha produtividade marcada pola fragmentación extrema da superficie agraria.

Un legado de minifundio e montes veciñais

A división da terra no monte galego non é un fenómeno accidental, senón o legado dos nosos antepasados. A orixe desta fragmentación atópase na loita histórica por acceder á propiedade da terra a través da redención dos foros, un fito que permitiu aos campesiños converter en donos das súas parcelas fai algo máis dun século. Esta estrutura de propiedade é, por tanto, idéntica á división dos terreos agrarios, compartindo esa característica de pequenas leiras dispersas.

Con todo, dentro deste modelo convive unha figura singular e de gran valor: os montes veciñais en man común. Baseados no dereito germánico, estes montes manéxanse de forma conxunta polos veciños, representando unha riqueza non só económica, senón tamén histórica e cultural. A diferenza do minifundio particular, o monte comunal ofrece unha oportunidade de xestión colectiva onde os veciños deben cooperar e acordar as prioridades para a súa explotación.

Antes da irrupción masiva do eucalipto, o monte cumpría funcións vitais nun contexto de economía de subsistencia. Aínda que era unha situación delicada da que moitos tentaban escapar, as parcelas eran esenciais para o mantemento das casas rurais e o sistema agrario tradicional.

O reto da rendibilidade: Máis aló da madeira

É rendible o actual modelo de propiedade? A resposta de expertos como Juan Picos suxire que, máis que cuestionar a súa viabilidade, o enfoque debe ser como facer rendible o que xa temos. Aínda que a fragmentación extrema pode parecer un obstáculo, tamén ofrece vantaxes como a diversificación. Aínda que isto poida ser menos rendible economicamente de forma directa, representa unha gran oportunidade desde o punto de vista medioambiental.

A plantación de eucalipto permitiu que pequenas propiedades obteñan beneficios rápidos debido ao seu crecemento veloz, o que incentivou a moitos propietarios a decantar por esta especie. No entanto, existen outras vías para obter rendementos sen desfacer o sistema de distribución actual. En primeiro lugar débese reforzar a cooperación para xestionar en conxunto, negociando prezos únicos para a venda de madeira ou contratando servizos de limpeza de forma colectiva.

A cooperación achega unha escala que atenúa a división da propiedade, permitindo unha xestión máis eficiente e rendible. Por outra banda, débese aproveitar a fragmentación para crear un mosaico forestal que sexa resiliente e achegue valores ecolóxicos.

O "lado escuro": Terras sen dono e risco de incendio

Un dos maiores problemas actuais é o abandono do monte, unha consecuencia directa do minifundismo e do desinterese dunha sociedade que parece xa non necesitar a terra. Este fenómeno ten unha cara especialmente complexa: a existencia de miles de parcelas cuxos donos se descoñecen, non se sabe onde viven ou perderon o vínculo coa súa propiedade.

Este descoñecemento e a falta de coidados supoñen un risco crítico para a seguridade colectiva. En primeiro lugar, o monte abandonado e cheo de maleza é o combustible perfecto para os incendios forestais.

O descoido individual (descoñecer onde está unha leira) acaba tendo consecuencias para todos os veciños cando o lume se propaga. A biomasa acumúlase e esta é combustible para o lume. Doutra banda, mentres que un propietario que descoñece a súa terra sofre menos perda emocional nun incendio, aqueles que si coidan os seus cultivos ven como o seu esforzo arde por culpa do abandono lindeiro.

Para solucionar isto, proponse medidas como a investigación da propiedade e a mobilización de terras a través da xestión pública ou colectiva (como o Banco de Terras), buscando fórmulas de consenso que respecten a propiedade privada pero prioricen a utilidade pública e a prevención.

A expansión do eucalipto: De Glóbulus a Nitens

Galicia e o noroeste peninsular presentan a maior concentración de eucalipto de toda Europa debido ás súas condicións climáticas ideais: latitude atlántica, ausencia de invernos extremos e alta pluviosidad. Orixinalmente, plantábase o Eucalipto glóbulus, pero nos últimos vinte anos introduciuse masivamente o Eucalipto nitens.

Este cambio non responde necesariamente a un plan deliberado para ampliar a superficie, senón a un proceso natural de "ensaio-erro". O nitens é máis resistente ás xeadas, o que permitiu levar o cultivo a zonas do interior onde o glóbulus non sobrevivía. Aínda que a industria papeleira tivo reticencias iniciais, esta especie funcionou e ha colonizado áreas previamente inviables.

Pódese falar de monocultivo? Juan Picos móstrase crítico con este termo no contexto galego. A diferenza de grandes plantacións industriais en países como Brasil, onde miles de hectáreas xestiónanse de forma idéntica, en Galicia a xestión é atomizada. Unha veciño planta mil árbores e outro oitocentos; un curta aos dez anos e outro ao quince. Con todo, a preponderancia dunha soa especie (monoespecífica) si constitúe unha debilidade e un risco, xa que simplifica en exceso o sistema natural e económico de Galicia.