Unha base da Guerra Fría ou a última baleeira de Europa: Galicia cataloga máis de 2.000 xoias ocultas na súa costa

Os 2.500 quilómetros de costa galega esconden un patrimonio que vai moito máis alá dos castros e os faros. A Xunta acaba de publicar no Diario Oficial de Galicia (#DOG) o Catálogo de bens de valor cultural no litoral, un documento que recoñece oficialmente 2.003 elementos diseminados polo litoral das tres provincias costeiras. O inventario, aprobado polo Consello a finais de marzo, é o resultado dun proceso que arrincou con apenas 459 bens en 2019 e que, tras un traballo de campo nos 86 municipios costeiros galegos e máis de 160 alegacións cidadás, creceu até converter na ferramenta de xestión do patrimonio marítimo máis ambiciosa que tivo a comunidade.

Por provincias, A Coruña concentra a maior riqueza documentada, con 988 elementos, seguida de Pontevedra con 835 e Lugo con 180. En canto a tipoloxías, predominan os bens arquitectónicos (855), por diante dos arqueolóxicos (584), os etnográficos (366), os industriais (186) e os artísticos (12). Cada un deles está georreferenciado e acompañado de fichas con imaxes e documentación técnica que permiten a súa xestión futura.

MÁIS ALÓ DOS FAROS

O catálogo pon de manifesto que a memoria industrial de Galicia ten moito mar por diante. Entre os elementos máis rechamantes figura a factoría de Caneliñas, en Cee, identificada como a última instalación baleeira en funcionamento de toda Europa, activa entre 1924 e 1985 e especializada na exportación de carne de balea a Xapón. A súa ficha recolle un estado avanzado de deterioración estrutural, aínda que mantén intacta a súa lectura volumétrica orixinal. Tamén o complexo industrial de Massó, en Cangas, aparece con catro fichas diferenciadas que documentan desde a primeira nave conserveira até a antiga baleeira fundada en 1955.

Non menos singular resulta a presenza no catálogo dunha antiga base militar norteamericana: a estación de Loran, en Estaca de Bares, construída en pleno franquismo en 1960 froito dun acordo entre España e Estados Unidos, operativa desde 1961 e clausurada en 1991. O abandono e o vandalismo deixárona en ruínas, pero a Xunta considéraa un testemuño relevante da Guerra Fría en solo galego.

O litoral tamén esconde baixo a auga parte da súa historia. Só no municipio de Cangas hai seis pecios catalogados como xacementos subacuáticos, unha figura que recoñece legalmente os restos de naufraxios como parte do patrimonio a protexer. Baterías militares en Viveiro ou Cedeira, hórreos, pontes centenarias, mosteiros e muíños completan unha imaxe da costa galega que dista moito do tópico dos chiringuitos e as praias.

UNHA SEGUNDA VIDA PARA MÁIS DE MIL EDIFICIOS

A gran novidade do catálogo non é só o recoñecemento destes bens, senón as posibilidades que abre para o seu futuro. Más da metade do total, concretamente 1.041 elementos de categoría arquitectónica e industrial, poderán ser obxecto de proxectos de revitalización que lles outorguen un uso distinto ao orixinal, sempre que se preserven os valores que motivaron a súa catalogación. O presidente da Xunta, Alfonso Rueda, defendeu no seu momento que esta vía permitiría "dar unha nova vida" a espazos hoxe en desuso.

A directora xeral de Enerxías Renovables e Cambio Climático, Paula Uría, confirmou a Europa Press que xa existe "interese" en impulsar proxectos concretos de revitalización. Un dos máis avanzados é a transformación do mosteiro de Oia nun hotel de luxo, un edificio cunha historia que vai do Císter a campo de concentración franquista. O catálogo tamén abre oportunidades para que os concellos actualicen o seu plan urbanístico incorporando estes bens co seu réxime específico de protección.

EFECTOS XURÍDICOS E BLINDAXE NORMATIVA

A inclusión no catálogo non é simbólica: ten consecuencias xurídicas inmediatas. Calquera intervención sobre estes bens deberá rexer pola normativa de patrimonio cultural con carácter preferente sobre a lexislación de costas, o que supón unha blindaxe adicional fronte a posibles presións urbanísticas. Os concellos onde se localicen terán a obrigación de incorporalos ao seu plan e definir as condicións específicas de conservación e uso.

O proceso non estivo exento de polémica. O catálogo enmárcase na controvertida Lei do Litoral de Galicia, aprobada en solitario polo PPdeG no Parlamento galego, e cuxo futuro legal segue pendente dunha resolución definitiva do Tribunal Constitucional. Nin o BNG nin o PSdeG-#PSOE pronunciáronse publicamente sobre este catálogo concreto tras a súa publicación no DOG. A cidadanía, en cambio, si mostrou interese durante o período de alegacións: o 66% das 161 alegacións recibidas propuñan incluír novos elementos, o que reflicte unha demanda social de ampliar aínda máis a protección do litoral galego.