Como afecto este refacho de borrascas á nosa saúde mental? Diego Antelo, psicólogo: "Hai que forzar a saír"

“Mañá tamén vai chover. Que depresión!”. Esta, que podería soar a frase feita, é unha realidade en Galicia, onde no que vai de 2026 apenas gozamos dun par de días de sol nunha comunidade dominada polos ceos grises. Galicia está a cumprir con todos os estereotipos, mesmo por encima do normal: só en xaneiro choveu un 98% máis do que adoita ser habitual, segundo as estatísticas de Meteogalicia. E si miramos a predición do tempo, non vai a mellor: choiva para o martes, o mércores, o xoves…e así toda a semana. As borrascas con nome e apelidos apíñanse mentres a maioría vémonos recluídos no confort dos nosos fogares, cando non temos que loitar contra os elementos para chegar a clase ou ao traballo. Este goteo constante pódenos pasar factura e a algúns xa lles fixo madeixa. Porque detrás destas tormentas hai uns nuboeiros negros que se ciernen sobre a saúde mental de moitos. 

"TODOS NOS METEMOS NA COVA COS nosos GRISES"

Hoxe é Marta a que ocupa os titulares, pero antes dela chegaron Ingrid, Joseph, Goretti ou Leonardo. “Vanse a acabar os nomes!”, comenta o psicólogo sanitario Diego Antelo Guerra, membro do Colexio Oficial de Psicoloxía de Galicia e xerente de Étika Saúde Mental, onde moitos usuarios acoden en busca de ferramentas para soportar estes días nos que “podemos saír menos e temos menos actividades ao aire libre”. 

“Todo isto está vinculado a un estado de aburrimento: días grises de choiva, frío, ter que estar mollados, con sensación de angustia, nerviosismo ou, mesmo, notar falta de vitalidade”, detalla Antelo, que o relaciona directamente cunha menor exposición á luz natural e á sensación de que “o noso propio cerebro parece que se vaia apagando, o que ten un impacto importante sobre o noso funcionamento químico do cerebro”. 

Non é, por tanto, unha impresión, senón que o non ter tanta vida fóra do fogar, sen quedadas de amigos, sen poder practicar deporte ao aire libre, pode provocar episodios de maior tensión, pois mesmo a convivencia “pode facer que se orixinen máis discusións ou desacordos”. “Todos nos metemos na cova e metémonos nos nosos grises, nas cousas que van mal”, explican desde o COPG.

Esa ausencia de “proposta de lecer e tempo libre” está estreitamente ligado cun termo que en psicoloxía se coñece como ‘Trastorno Afectivo Estacional’ e que experimentan algunhas persoas nos meses de outono e inverno, cando o clima é máis frío e chuvioso e as horas de luz son menos. 

“Por costume, no diálogo social falamos do tempo como variable de afectación, pero os problemas de saúde mental teñen a influencia de moitas variables, aínda que no estado de ánimo pódenos axudar o manternos activos, saír, movernos, fomentar unha alimentación equilibrada… Pero no inverno non nos apetece tomarnos unha ensalada fresquita ou un batido de froitas e preferimos algo máis contundente. Todo é unha suma de factores e, se o tempo non axuda, temos algo máis que nos pode deprimir e amargar”, razoa Antelo. 

Desde a súa clínica confirman a tese de que, no outono e inverno, aínda que durante todo o ano “son moitas as razóns e os motivos polos que temos demandas”, si se rexistra un lixeiro repunte das consultas, xa non só polo clima, senón por outros factores. No entanto, isto coincide con outra teoría estendida como a de que nos países nórdicos dáse unha taxa de suicidios máis elevada que en países mediterráneos, por exemplo, pola cantidade de horas de luz que reciben. 

“Está claro que o clima fai que a xente interactúe menos”, simplifica Antelo, que, no entanto, puntualiza que, aínda que en países como Rusia, Noruega, Finlandia ou Suecia dáse “unha alta incidencia de depresións”, hai que ter en conta outros moitos factores, que van desde o consumo estendido do alcol ou o feito de que “a súa sexa unha cultura máis vinculada ao esforzo, ao traballo, e menos ao lecer e ao tempo para relacionar”. 

ESTAMOS Os GALEGOS CURADOS EN SAÚDE?

Tampouco fai falta ir ao círculo polar para constar o efecto do mal tempo sobre as persoas. O exemplo máis inmediato atopámolo esta semana no sur de España, onde as precipitacións deixaron inundacións considerables en punto de Huelva, Selecta ou Sevilla, onde talvez non están tan afeitos ás choivas copiosas como en Galicia. Así, a xente de fóra que reside en Galicia pode sufrir aínda máis as consecuencias da persistencia das borrascas por unha cuestión tan sinxela como a “falta de costume” nunha circunstancia sobre a que os galegos xa estamos habituados.

“Santiago, por exemplo, é unha das cidades con máis pluviometría a nivel nacional e para a xente de fóra pode resultar un contraste. O ritmo de vida doutros lugares é distinto e ao chegar aquí hai que adaptar e desenvolvernos en modalidade indoor, por así dicilo”, expón. 

Nese sentido, e aínda que a urxencia non é comparable, Antelo si establece similitudes coa pandemia, ao pensar en todas esas persoas que poden verse recluídas no seu fogar por culpa do mal tempo, xa sexan persoas con patoloxías previas ou persoas maiores, máis remisas a “#mollar”. 

“Todos os factores de predisposición á tensión pois atacan primeiro ás persoas vulnerables. As persoas que teñen unha patoloxía mental ou relacionada coa necesidade de desestresarse, poboación maior, nenos con algunha dificultade, persoas que se cadra fisicamente necesiten mover máis porque lles obriga o seu problema de saúde, mesmo xente con problemas articulares ou reumáticos. Con este clima poden empeorar no anímico e por mover menos, polo frío e a humidade, factores que provocan molestias e dores”, razoa, considerando que estes episodios poden traer á mente de moitos as vivencias durante a pandemia.

Antelo insiste en que, mesmo con mal tempo, “hai que anima á xente a tentar forzar, pór as botas e o chubasquero, e tentar saír a fóra igual”, a condición de que a situación non sexa perigosa ou as autoridades recomenden o contrario, como en casos de alerta vermella por temporal. 

"CALQUERA INVESTIMENTO RESULTA UN REFORZO POSITIVO"

Tampouco o efecto é igual sobre persoas novas que sobre adultos. O novo Plan de Saúde Mental da Xunta de Galicia propón pór á infancia e a adolescencia no foco da atención, unha proposta que ven con moi bos ollos desde o COPG, onde manifestan que eses son “dous focos prioritarios”. Antelo propón que a atención aos máis novos desenvólvase “a través de programas comunitarios” e nos colexios, con proxectos educativos nos que “se convide aos nenos a ter máis contacto coa natureza, a actividades que os liberen da tensión e tentar levar a vida a unha elevación da calidade de vida tendo en conta o psicolóxico, engadindo formación ás familias para detectar a tempo posibles problemas de saúde mental”.

Así, estima que tanto os centros educativos como a rede Atención Primaria e os colexios poden xogar un papel crave tanto na prevención como na detección de problemas de saúde mental. En todo caso, no relativo ao financiamento, Antela subliña que, cando se fala de saúde mental, “calquera investimento, maior ou menor, sempre resulta un reforzo positivo e acabará premiar sobre a calidade de vida das persoas”.

“Todo na vida ten un custo. A atención na saúde mental non debería ser barata nin cara, ten que ser accesible e custear co valor que ten. O que non pode ser é un custo engadido, debería ser un dereito ao que temos que poder acceder todos e a administración, por suposto, tería que preocupar moito máis por apoiala”, salienta Antelo, á vez que apostila que existen outras dificultades, como a falta de profesionais ou a ausencia dunha perspectiva máis ampla á hora de integrar o valor da atención psicolóxica en moitos proxectos onde as persoas “teñen que ter un soporte, teñen que ter un apoio e, ás veces, teñen que ter un apoio non só dun profesional, senón dunha estratexia na que a parte de coidado da nosa vida mental estea presente”.

Por fortuna, cada vez máis empresas e institucións teñen isto en conta, como modelos como o do equipo de traballo dean Antelo, onde contan con ese “servizo de prevención”, que “debería ser norma e de obrigatorio cumprimento”: “Mentres non nos tomemos verdadeiramente en serio que a prevención é como se atacan os problemas de saúde mental, por moito que fagamos posteriormente, van ser ou parches ou insuficiente”.

VOLVER Ao LAVADOIRO

A continuación, existen sinais de alerta que deberían axudarnos á hora de detectar que alguén necesita axuda ou enfronta unha situación complicada. Cambios bruscos no ánimo, illamento repentino ou cambios nas rutinas diarias (máis desaliñado, descoidar a hixiene, etc.) e un comportamento máis zunado poden ser os primeiros sinais de advertencia. 

“Se unha persoa que antes atendía ao teléfono xa non o colle, se percibimos cambios no comportamento que nos resultan estrañas, se se expresa desde a ira, con agresividade, se deixan de falar, de comunicar…son indicios de que algo pasa e de que esa persoa empeza hermetizarse. Son signos que temos que atender de verdade”, recalca.

Por iso, é fundamental, ademais de animar a saír de casa a pesar da tormenta, contar cunha “rede de apoio”. “Hai que volver aos lavadoiros do río”, sintetiza Antelo, unha maneira de dicir que é necesario socializar e “buscar motivos para saír de casa e xuntarnos coa xente que nos apetece”. “Con internet a comunicación vai a través do teléfono. A rede de apoio é menor e o contacto vólvese dixital, menos analóxico. É importante ter cousas que facer e romper coa soidade, algo que é difícil, pero se o facemos xuntos chove máis a gusto”. Nunca choveu que non escapar e que, máis pronto ou máis tarde, acabará saíndo o sol. E, se non, sempre podemos cantar baixo a choiva.