Residencias de maiores en Galicia: un "caixón de xastre psiquiátrico" para os profesionais

A convivencia nas residencias de maiores de Galicia atravesa un momento crítico que profesionais e sindicatos non dubidan en cualificar de "bomba de reloxaría". Nos últimos tempos, as queixas e denuncias polo ingreso de pacientes con patoloxías psiquiátricas graves e adiccións en centros deseñados para a terceira idade, multiplicáronse. Representantes de TREGA, CIG e CCOO coinciden en que estas institucións se están convertendo nun "caixón de xastre" onde se obriga a convivir a usuarios de 90 anos con persoas de 40 que poden presentar desde cadros psicóticos a drogodependencias. Os profesionais, gerocultoras na súa gran maioría, alertan de que esta falta de sectorización pon en risco a integridade física tanto dos maiores como dos propios traballadores, quen carecen da formación e os medios necesarios para manexar perfís psiquiátricos. Pola súa banda, a Xunta de Galicia sostén que só o 1,7% dos usuarios da rede pública son menores de 60 anos e o seu ingreso obedece a criterios de "emerxencia social", conxuntamente á necesidade de non estigmatizar a quen sofren trastornos mentais.

Un sistema sen alternativas tras o peche de centros especializados
A situación actual non é froito do azar, senón dun cambio estrutural no modelo de atención sociosanitaria estruturado durante a última década. Segundo denuncian desde CCOO, a raíz do problema reside no peche de unidades de saúde mental e centros psiquiátricos públicos de referencia, como o Rebullón en Vigo. Iria Estévez (#CCOO) explica que a administración cataloga agora a estes enfermos como "anciáns con pluripatologías" para facilitar o seu encaixe en residencias de maiores, a pesar de que a súa patoloxía prioritaria sexa mental.

Desde a CIG, Pedro Pérez subliña que antes da pandemia, a proporción destes perfís era menor (dous de cada dez), pero que actualmente a cifra escalou significativamente nalgúns centros. "Están a utilizarse as residencias para todo tipo de usuarios porque esas prazas están subvencionadas", afirma Pérez, criticando que non se preste o servizo directamente desde o Sergas.

Fronte a estas críticas, a Consellería de Política Social sostén que os ingresos se realizan estritamente baixo a "normativa vixente" e en coordinación con Sanidade. Segundo Política Social, a patoloxía psiquiátrica non pode ser un obstáculo para o acceso a unha praza pública, defendendo que se busca compaxinar a súa atención co "benestar dos demais usuarios".
 

Violencia, sobrecarga e fuga de profesionais
A convivencia diaria nos centros está a revelar carencias que van máis aló do administrativo. Sonia Jalda, de TREGA, relata situacións de "moitísimo medo" entre a xente maior. Jalda sinala que persoas maiores dormen "co bolso dentro da cama" en centros como o CRAP Vigo I ante a falta de seguridade. 

E é que, ao non existir unidades illadas ou sectorizado, os usuarios (tanto maiores como pluripatológicos) conviven en habitacións e comedores comúns onde, segundo Jalda, "poden producir casos de violencia ante a imposibilidade do persoal para controlar posibles agresións cos medios dispoñibles". Isto obrigaría a recorrer aos Corpos e Forzas de Seguridade do Estado. A posiblidad de ataques sería unha consecuencia da falta de profesionais especializados en saúde mental, e de que os cocientes usuario-traballador aumentaron significativamente.
 

Ao anterior, débese sumar que as gerocultoras a miúdo descoñecen os diagnósticos dos usuarios que ingresan, isto último débese a que as autoridades competentes apelan á "lei de protección de datos". Por tanto, as traballadoras non poden saber se se enfrontan a un enfermo mental ou a unha persoa con adiccións.

A presión psicolóxica, sumada á tensión laboral, está a provocar que moitas enfermeiras e gerocultoras abandonen as residencias para buscar emprego no Sergas ou mesmo fóra de España. Así, os centros adoitan quedar con listas de contratación buxán.
 

Este non é o modelo
 Mentres a Xunta de Galicia defende un modelo de integración para evitar a discriminación dos enfermos mentais, as profesionais das residencias sinalan que a estrutura de acollida actual está desbordada. A falta de centros psiquiátricos específicos e a privatización do sector empuxaron a perfís novos e con patoloxías complexas a compartir espazo con persoas da terceira idade vulnerables. Sen formación específica para o persoal, sen unha sectorización real dos centros, a convivencia nas residencias galegas encamíñase cara a unha situación que, segundo indican os e as profesionais, débese corrixir inmediatamente para evitar situacións máis graves.