A memoria en bronce: tributo aos galegos esquecidos nos campos nazis

A recuperación histórica de moitos exiliados despois da Guerra Civil é un paso fundamental para a restauración da memoria histórica que, para moitos e moitas, quíxose borrar despois do conflito fratricida. Así, dentro da paisaxe urbana dalgunhas cidades galegas está a empezarse a integrar as 'stolpersteine' (pedras que che fan tropezar, en alemán), lastros de bronce de 10 por 10 centímetros que se instalan nas portas dos domicilios onde viviron as vítimas antes do seu exilio e posterior deportación.

Recentemente, a cidade da Coruña converteuse na primeira da comunidade en realizar un tributo deste tipo, instalando as primeiras seis pezas dun total de 17 previstas para homenaxear aos herculinos deportados a campos nazis. A alcaldesa Inés Rey subliñou que estas pedras permiten que as figuras das vítimas "permanezan para sempre connosco". Este esforzo de memoria tamén se estendeu á provincia de Lugo, onde en localidades como O Corgo se colocaron placas en honra a veciños como Rafael Pardo Vales, en actos que os familiares describen, pola súa carga emocional, como un "enterro" necesario.

Este proxecto está impulsado pola Asociación pola Recuperación da Memoria Histórica (#ARMH), que leva 25 anos traballando na investigación dos represaliados. O deseño das pezas, unha creación do artista alemán Gunter Demnig, ten unha filosofía profunda: fabrícanse e gravan a man, percutiendo o metal, como unha contraposición directa á "industria de matar" do nazismo, que mecanizou o exterminio.

Quen eran?
A reconstrución destas vidas truncadas non foi froito do azar, senón dunha investigación rigorosa que comezou a tomar forza en 2017. Segundo explica Carmen García Rodeja, representante da ARMH, o punto de partida foi o memorial elaborado polos investigadores Benito Bermejo e Sandra Checa, quen ficharon e listaron aos españois que pasaron por campos como Mauthausen.

A identificación destes galegos foi posible grazas a que a documentación do campo de Mauthausen quedou practicamente intacta. A diferenza doutros centros onde os mandos nazis queimaron os rexistros antes da chegada dos aliados, en Mauthausen os arquivos que detallaban quen entraba, a súa orixe e o seu nome conserváronse, permitindo aos investigadores actuais rastrexar a orixe dos deportados.

Non se fixo nada
A traxectoria destes prisioneiros cara aos campos nazis comezou coa derrota da República. Moitos galegos fuxiron por mar ou terra para incorporar á fronte Republicano e, tras a caída de Barcelona en 1939, cruzaron a fronteira francesa. Alí foron hacinados en campos de refuxiados en condicións infrahumanas, a miúdo en praias sen ningún tipo de refuxio.

Co estalido da Segunda Guerra Mundial, o goberno francés utilizou a estes exiliados como man de obra barata, integrándoos nas Compañías de Traballadores Estranxeiros para construír infraestruturas como a Liña Maginot. Ao caer Francia baixo o dominio alemán, foron feitos prisioneiros.

Neste punto, o destino destes homes quedou selado pola diplomacia do réxime franquista. Aínda que existen documentos e cartas que proban que o goberno alemán consultou á Embaixada de España en Madrid sobre que facer con estes prisioneiros, o goberno de Franco optou polo silencio ou a negativa. A resposta oficial foi que "non eran españois os que estaban fóra de España". Ao ser desposuídos da súa nacionalidade, foron deportados aos campos coa condición de apátridas, portando no seu uniforme un triángulo azul cunha "S" de Spanier (español).

É importante precisar que destinos como Mauthausen non eran tecnicamente campos de exterminio rápido (como as cámaras de gas masivas doutros centros), senón campos de traballo. Con todo, practicábase o "exterminio a través do traballo": os presos eran obrigados a realizar labores brutais en canteiras de granito sen alimentación axeitada, morrendo de esgotamento, frío ou enfermidades.

O exilio dentro do exilio
Para os poucos galegos que lograron sobrevivir até a liberación dos campos en 1945, o final da guerra non significou o regreso a casa. Mentres os seus compañeiros doutras nacionalidades volvían como heroes aos seus países, os españois atopáronse con que en España, Franco seguía ostentando o poder.

O retorno era imposible, xa que corrían o risco de ser encarcerados ou executados polo seu pasado "vermello". Moitos tiveron que refacer as súas vidas en Francia ou noutros países europeos, a miúdo sentir desprazados e arrastrando as secuelas físicas e psicolóxicas da tortura. Só tras moito tempo, algúns puideron realizar visitas temporais a Galicia, pero sempre marcados pola dor de décadas de silencio e esquecemento institucional.

A día de hoxe a ARMH e a Comisión de Recuperación da Memoria Histórica, están a editarse guías turísticas e rutas que sinalizan os lugares vinculados a estes deportados, devolvéndolles o seu lugar na historia da que foron borrados. A colocación das 'stolpersteine' é, en palabras de David Lozano, unha forma de romper o estigma de que só un grupo específico foi vítima do nazismo.