O emprego verde sería a mellor devasa para o monte de Galicia

Galicia leva décadas mirando ao monte con medo. Non é para menos: a comunidade acumula historicamente en torno ao 30% de todos os incendios forestais rexistrados en España, unha cifra que converte as súas paisaxes nun dos escenarios máis castigados polo lume en toda Europa. Detrás desa estatística hai un fío condutor que se repite en cada análise, en cada informe e en cada campaña: o despoboamento rural, que baleira os montes de persoas capaces de coidalos. Ese diagnóstico foi tamén o punto de partida do debate "Emprego verde no monte galego", celebrado esta semana no Círculo de Empresarios de Galicia e organizado por Zeres Avogados.

A relación entre abandono rural e incendios non é nova, pero segue sen resolver. Xa a Lei galega de prevención e defensa contra os incendios forestais, aprobada en 2007, recoñecía que unha parte importante das causas estruturais do problema estaba directamente vinculada "ao progresivo despoboamento que ao longo dos últimos decenios veu producir no espazo rural galego". Tres décadas de éxodo cara ás cidades deixaran sen xestión comarcas enteiras, convertendo antigos campos de cultivo e pastos en masas de matogueira inflamable. O resultado era unha bomba de reloxaría vexetal.

As grandes ondas de lume gravadas na memoria colectiva galega son o reflexo máis dramático dese abandono. En agosto de 2006, case 1.970 incendios simultáneos arrasaron entre 77.000 e 92.000 hectáreas en apenas dúas semanas, con catro persoas mortas e escenas de devastación que mobilizaron á sociedade galega nunha das maiores manifestacións da súa historia recente. Antes chegaran os veráns negros de 1978, 1981, 1985 e 1989. Logo, 2012 e 2017 volveron acender as alarmas. Ourense, a provincia con maior concentración de municipios baleirados, foi sistematicamente a máis golpeada: entre 2005 e 2016 acumulou máis de 14.000 incendios.

Un ciclo que se retroalimenta

Non é casualidade que as zonas máis queimadas coincidan coas que máis poboación perderon. Segundo datos do INE analizados por Greenpeace, o 34% dos municipios galegos perdeu habitantes entre 2000 e 2018, e a superficie agrícola reduciuse en máis de 52.000 hectáreas só entre 1990 e ese mesmo ano nas comarcas do interior e o suroeste. O monte, sen mans que o xestionen, acumula combustible. E o combustible, con veráns cada vez máis secos e calorosos, arde cunha virulencia que os propios bombeiros cualifican xa de "incendios de última xeración": impredicibles, veloces e practicamente inextinguibles nas peores condicións meteorolóxicas.

Fabián Valero, socio fundador de Zeres Avogados e moderador do debate, describiu este proceso como un ciclo negativo que se retroalimenta: o abandono do territorio dispara os incendios, os incendios aceleran o cambio climático, e o cambio climático, á súa vez, xera as condicións para que os lumes sexan aínda máis destrutivos. "Cando desaparece a poboación rural, desaparecen tamén traballos esenciais como a xestión forestal ou mesmo tarefas simples como recoller leña", sinalou Valero, insistindo en que "os dereitos laborais tamén protexen o medio ambiente".

A boa noticia, si é que a hai, é que as cifras máis recentes apuntan a unha mellora relativa. A Xunta de Galicia destacou a finais de 2024 que o período de alto risco dese ano, entre xullo e setembro, rexistrou o número máis baixo de incendios de toda a serie histórica: 71 lumes e algo máis de 1.400 hectáreas afectadas. En cinco anos, os incendios nese período reducíronse practicamente á metade. Pero os expertos advirten de que esa mellora é fráxil si non vai acompañada de cambios estruturais na xestión do monte e nas condicións de vida do rural.

O potencial económico do bosque galego

Precisamente aí é onde Anxos Cancela Carral, directora da Escola de Enxeñaría Forestal da Universidade de Vigo, pon o foco. A cadea forestal-madeira xera en Galicia ao redor de 2.500 millóns de euros e máis de 20.000 empregos directos, unha cifra que, segundo subliñou, debería crecer si o monte recibe a atención que merece. Cancela lembrou que Galicia concentra cerca do 50% da produción forestal de toda España e que os seus bosques ofrecen recursos que van moito máis alá da madeira, con aplicacións en construción, industria e mesmo en sectores de alta tecnoloxía como a aeronáutica.

Con todo, o 88,6% da superficie forestal galega carece de plans de ordenación, segundo datos oficiais. Un dato que Cancela considera inaceptable para un territorio que aspira a converter o monte en motor da bioeconomía e ferramenta de descarbonización. "Para que o monte sexa rendible, debe estar ben xestionado e coidado", remarcou, defendendo que os bosques deben converter nun alicerce do equilibrio territorial e da adaptación ao cambio climático.

A intelixencia artificial tamén ten algo que dicir neste debate. Elena Hernández Pereira, investigadora do CITIC da Universidade da Coruña, presentou as posibilidades da innovación tecnolóxica para anticipar e xestionar os incendios. Como investigadora principal do proxecto ATEMPO, centrado na xestión de emerxencias transfronteirizas entre Galicia, Castela e León e o norte de Portugal, Hernández explicou que os sistemas de IA xa permiten detectar riscos de incendio combinando variables meteorolóxicas, ambientais e de comportamento do lume, o que reduce os tempos de resposta e mellora a planificación de recursos. Pero advertiu da necesidade de avanzar cara a unha "intelixencia artificial máis verde", que sirva ao territorio sen incrementar a pegada ambiental.

A voz dos que apagan o lume

Quen pecha o círculo é Javier Estévez, bombeiro forestal con anos de experiencia en extinción. O seu testemuño pon cara e corpo a un debate que, doutro xeito, podería quedar no plano teórico. Estévez describiu a dureza crecente do traballo en campo ante incendios de nova xeración, máis rápidos e complexos que os de hai dúas décadas, e reclamou melloras nas condicións laborais dun colectivo que traballa en condicións de risco extremo. Pero, sobre todo, insistiu en algo que todos os expertos comparten: a prevención é tan importante como a extinción, e sen profesionais ben formados e ben pagos, ningunha das dúas funciona.

O encontro pechou cun consenso que, en realidade, leva anos roldando o debate público sen terminar de aterrar en políticas concretas: Galicia necesita un modelo que integre emprego digno, innovación tecnolóxica e xestión activa do territorio. Sen os tres elementos xuntos, o monte seguirá sendo vulnerable. E o lume, paciente, sempre está a esperar.