O vento que mece a batea: das correntes e a calor depende o futuro do mexillón ante un 2026 catastrófico

“Sacas unha corda e en dous metros está todo perdido. Todo o mexillón morto. É unha pena”. Este é o panorama que se atopan os bateeiros estes días na ría de Arousa, onde viven un inicio de ano terrible por todas as vicisitudes que tiveron que enfrontar nos últimos dous meses e ante un panorama incerto neste modo de vida que parece languidecer. Episodios climáticos extremos, a subida das temperaturas na auga ou a cantidade de auga doce nas rías parecen pór en xaque un sector que foi diseccionado polo profesor do CSIC Uxío Labarta e a doutora Diana Zúñiga (North Wind) nun estudo a través da produción destes bivalvos desde 1970 até 2023, de maneira que se poidan descubrir os cambios neste tempo e como afectaron a esta industria tan importante e símbolo de Galicia. 

“FLUCTUACIONES” E CONDICIONANTES

A de Uxío Labarta é unha voz máis que autorizada para analizar a realidade do mexillón nas rías galegas. Profesor ad honorem do CSIC e cunha traxectoria profesional que iniciou en 1972, Labarta subliña que atesoura “54 anos de traballo” que lle permiten ter unha perspectiva ampla do sector e da súa evolución durante medio século.

O seu último estudo comprende desde 1970 até 2023 porque cría necesaria “facer unha reflexión profunda” sobre a capacidade de carga produtiva e ecolóxica, un aspecto “importante para poder organizar e mellorar a produción de mexillón”. As 250.000 toneladas de media que se producían nas últimas décadas vanse moi lonxe das 178.000 toneladas nos exercicios 2022 e 2023. Con todo, e aínda que Labarta chama a atención sobre estas cifras, réstalles peso ao considerar que non é un descenso tan significativo como se podería interpretar. 

“Non falamos en ningún momento dunha caída significativa da produción. Trátase dunha fluctuación”, explica o investigador, que pon como exemplo os datos máis inmediatos que se poidan publicar sobre o 2025, pois neles podería verse “mesmo que se incrementou con respecto a 2024” e lembrando a posibilidade de que “esas estatísticas trasladen parte da súa produción á venda do 2026”. “Haberá que esperar outro ciclo para ver como é esa repercusión. É dicir, a cuestión do ano natural para valorar os ciclos biolóxicos de produción ten moitos matices”, incide Labarta. 

Igualmente, aínda que os datos describan unha caída, tampouco cre que sexan datos como para asumir que esta sexa unha situación crítica, senón que “ten uns trazos diferenciais, con anos de moita choiva como este 2026 ou ondas de calor como as de 2024” que marcan esas fluctuaciones que detallaba nunha análise onde entran moitos factores. 

“O máis preocupante cara ao futuro, e facendo previsións, son os cambios de estacionalidade do vento do nordeste”, valora Labarta sobre “a clave do afloramiento”, vital para a produción de mexillón xa non só nas rías galegas, senón “en toda a liña desde Senegal até aquí”. “De Portugal até máis aló de Finisterre atopamos ventos estacionais, que é o que dá lugar ao afloramiento cando a estacionalidade é a axeitada”, sintetiza sobre uns cambios aos que se hai que adaptar.

Para iso, en primeiro lugar, fai falta entendelos, como tamén hai que considerar aspectos como a contaminación e outras cuestións que alteran o ecosistema e que non foron examinadas neste estudo, pero que teñen o seu impacto ecolóxico nas nosas rías e, de maneira concreta, en cada un dos polígonos de bateas. 

O cambio de enfoque pasa por unha modernización, aínda que Labarta sinala que as bateas galegas “están moi ben optimizadas”. “Financiáronse moitos proxectos para cambiar a madeira de eucalipto, que é resistente e sobre a que antigamente se aplicaban tratamentos con alcatrán, por outro tipo de madeira e materiais que están a introducir aos poucos”, abunda o experto, co exemplo do “primeiro long-line de produción” que se desenvolve en Camariñas, que ofrece “outra perspectiva, outro modo de traballar e outra tecnoloxía”. 

A modernización, no entanto, parece complicada tendo en conta que “non hai máis bateas desde 1976”. As 2.300 bateas da ría de Arousa, por exemplo, son as que había fai medio século, máis aló de que algunhas cambiaron a súa produción, pasando da ostra ao mexillón, e experiencias experimentais para a captación de semente en contornas como Muros-Noia.  

TEMPORAIS, TOXINAS, AUGA DOCE…

A preocupación no sector aumentou no inicio deste 2026, que para moitos produtores está a resultar catastrófico: unha sucesión de temporais que impediron faenar a moitos bateeiros durante case todo o ano, a baixa salinidade que provocou unha alta mortalidade dos moluscos nas rías, o peche de polígonos pola presenza de toxina… Foron moitas pedras no camiño dispostas por fenómenos naturais, como remarca o investigador, que ofrece unha perspectiva distinta. 

“Se non hai marea vermella, porque esta pode ter ou non toxina, é moi difícil que se consiga un mexillón grande, de calidade, cun rendemento do 25 ou 28%. Hai un exhaustivo control desde 1977, cando se detecta a primeira intoxicación por toxinas por unha conserva procedente de Galicia, para que o mexillón galego sexa de boa calidade, porque temos ese afloramiento”, razoa. 

O lado negativo chega con eses peches que “cambian todo o sistema de produción e teñen consecuencias”, como ocorreu o pasado Nadal, unha época de moitas vendas, pero onde non se podía retirar o mexillón dos polígonos. As consecuencias dese parón verémolas neste ano, polo que “hai que ter moito coidado sempre coas cifras de produción, porque hai que coñecer todas as variables biolóxicas que están a influír na comercialización”.

Outra gran dificultade é a ausencia de fazula ou a dificultade para atopala, algo do que escribiu moito Labarta porque, ao seu xuízo, “está mal regulada”. “É un problema da administración”, censura, xa que estima que “se pode regular doutra forma; non comparto as fórmulas da administración para xestionala”. 

Aínda que algunhas economías familias puidéronse ver prexudicadas por esta sucesión de catástrofes, Labarta non considera que este sexa un modelo esgotado nin que o sector corra risco. “Será un ano mellor ou un peor, como en calquera empresa, pero non se pode falar dun risco para as 3.300 bateas”, sostén.

Sexa como sexa, o certo é que este inicio de ano e a tendencia dos últimos preocupan xa non só ás familias de bateeiros, senón tamén á industria conserveira, da que dependen decenas de miles de familias, que viu como a chegada do molusco ás factorías variou sensiblemente nas últimas décadas, non por unha menor demanda, senón polas oscilacións na oferta. 

“CHINA NON ES COMPETENCIA”

O potencial das rías galegas segue vixente, aínda que as 178.000 toneladas, que están “dentro do límite inferior das producións históricas”, non parezan moi alentadoras como para plantar batalla a China e Chile a nivel industrial, os produtores que ocupan os dous primeiros caixóns do podio, mentres Galicia ten que conformar co bronce. 

“China non é competencia”, sentenza Labarta, que remarca que o maior produtor do mundo dedica a maior parte desa produción “destínaa a alimentación animal”. Chile, en cambio, é unha competencia no sector conserveiro, un feito que provocou que algunhas marcas diferencien os mexillóns dun e outro punto, algo que se traslada tamén na diferenza de prezo.  

“Pero aquí o gran cambio no mexillón prodúcese cando antes dependía un 70-60% de consérvaa, que era onde ía destinado o mexillón galego. Desde 2008, coa introdución do mexillón de tamaño europeo, o mexillón fresco, o 60% vai destinado a fresco e aos mercados europeos, particularmente Francia, Italia e Alemaña e Bélxica”, engade sobre o que considera “un cambio de paradigma radical”. 

UN BO MOMENTO PARA A INVESTIGACIÓN?

O estudo é resultado da acumulación de moitos anos de investigación sobre o réxime de circulación de correntes, que xa mereceu a publicación de estudos nos anos 90, ou da circulación dentro das bateas, tamén nos 90 e en publicacións máis recentes da última década. No que non entra é en cuestións como a substitución xeneracional no mar ou o abandono dalgunhas producións, cuestións que poden esconder a resposta a algúns outros interrogantes no sector. 

Para contar cunha radiografía máis precisa, talvez sexan necesarias máis investigacións e un maior investimento en ciencia, aínda que Labarta é optimista e lembra que no pasado era aínda máis difícil. “Levo 54 anos, empecei no mundo da investigación mariña en 1972. Este é un momento onde o financiamento é moi superior ao que a miña xeración puido ter”, celebra. 

Estes estudos permiten debuxar un mapa xa non só de onde vimos, senón cara a onde podemos ir, o que pode ser decisivo para este motor económico clave para Galicia. “Non creo que hoxe sexa un problema de diñeiro. Hai problemas de persoas, de formación… Pero a entrada do persoal científico nas institucións está moito mellor que antes. Non creo que sexa un elemento límite. Outra cousa é o enfoque que faga cada investigador e grupo”, gabia Labarta.