M. J. López Couso, candidata ao reitorado da USC: "O de Medicina era o mellor acordo, dadas as circunstancias"

En primeiro lugar, é obrigatorio preguntarlle pola polémica do inicio de campaña despois da decisión da Universidade de cesar a Maite Flores do seu cargo na Comisión Interuniversitaria de Galicia. Desde o reitorado argumentan que a decisión se debe á instrumentalización desta entidade para facer campaña e que é unha cuestión de, din, “hixiene democrática”. Estaba a competirse en desigualdade? Vostede mesma abandonou o cargo de vicerreitora antes de iniciar este proceso. 

Non vou entrar na polémica. Houbo unha advertencia por parte da Comisión Electoral Central, que é a que ten que valorar se realmente hai un incumprimento por parte dalgunha das candidatas no proceso electoral. No meu caso, entendín no seu momento que, unha vez que presentase a miña candidatura a reitora, debía presentar tamén a miña renuncia ao meu cargo de vicerreitora, e iso foi o que fixen. Outras persoas non entenderon que iso fose necesario e é tan respectable como calquera outra decisión. Eu non vou entrar a valorar a decisión da Comisión. Son os expertos os que teñen que dilucidar e decidir esas cuestións.

Xa no que á candidatura refírese, e despois de ter varios cargos de responsabilidade na súa carreira, que a motivan a dar este paso e postular ao reitorado? 

Polo sentido institucional. Na miña carreira fun encadeando nestes últimos 18 anos distintos cargos de xestión. Primeiro fun vicedecana catro anos, despois decana oito, despois vicerreitora case seis… Creo que tamén me permite coñecer a universidade desde dentro o suficientemente ben como para poder identificar aquilo que está a funcionar ben e que está ben valorado pola comunidade universitaria en distintos ámbitos: desde o ámbito da cultura, o ámbito da substitución xeneracional e da promoción e a incorporación de novo profesorado... Pero tamén para identificar aqueloutros ámbitos onde, se cadra, aínda queda moito traballo por facer e seguir contribuíndo á universidade desde ese sentido institucional e con esa responsabilidade institucional que demostrei ter nestes últimos anos.

De saír elixida, sería a primeira muller reitora. En calquera caso, das próximas eleccións romperá unha barreira de xénero na USC. Chegaría tarde un nomeamento así? É precisa unha perspectiva feminina no ensino universitario actual?

A perspectiva feminina é necesaria en todos os ámbitos. Tampouco se trata dunha cuestión de cotas ou de cotas, senón de que as mulleres, e neste caso somos catro compañeiras as que damos este paso, o que di moito da universidade que catro persoas queiran conformar equipos e dar este paso adiante. Reflicte a realidade da universidade en moitos ámbitos maioritariamente femininos. Que haxa unha reitora non ten que ser algo tan excepcional. É certo que chega con 530 anos de demora, pero estamos aí para facelo e para facelo ben. Non é unha cuestión de cotas, senón de capacidades e de ganas de facer algo pola institución.

Que valoración fai dos últimos anos da USC con Antonio López como reitor? 

Fago unha valoración boa. Nestes últimos oito anos creo que se avanzou moito en moitos ámbitos e é importante tamén darlle continuidade a algunhas políticas que se foron implementando. E falo de continuidade, non de continuísmo, porque é algo tamén que se lle achaca á nosa candidatura, de que somos unha candidatura continuista e non é así. Hai que darlle continuidade a políticas como as do Persoal Docente e Investigador. Houbo momentos ao comezo do mandato de Antonio López onde houbo unha política moi restritiva de profesorado, tanto de incorporación de novo profesorado como de promoción do profesorado acreditado para optar a categorías superiores. Nestes oito anos esa política de profesorado que se fixo tivo que ser moi reactiva ás necesidades que se foron creando, case actuando de urxencia, para cubrir postos de docencia que necesitabas ter un profesor para impartir unha materia nunha titulación... Creo que iso foi un gran avance que se fixo moi ben.

Fíxose moi ben todo o que ten que ver co ámbito económico, da redución da débeda. Estabamos nunha situación moi diferente hai oito anos da que estamos hoxe en día. Avanzouse moitísimo na captación de recursos, sobre todo de investigación. No ámbito cultural creo que se fixo, sobre todo nestes últimos anos, un traballo de dinamización cultural e de abrir as actividades culturais máis diversas, sobre todo de face ao estudiantado. Son varios exemplos de ámbitos moi distintos nos que creo que se avanzou moito e moi ben. Iso permítenos facer unha boa valoración en conxunto dos oito anos de Antonio López. Tendo en conta ademais que tivemos que xestionar unha pandemia no medio do primeiro mandato.

Nos últimos anos, polo menos no tocante ás administracións públicas, parece que se está facendo unha maior aposta pola FP que polos graos universitarios, coa imaxe de que unha carreira non garante a entrada no mundo laboral. A media foi un 6,87 de nota, a quinta máis baixa do Estado. Vive un mal momento a titulación universitaria?

Eu creo que non. É certo que a Formación Profesional está a tirar moito, como tamén é certo que temos que ser capaces, como universidade, como responsables da formación a nivel superior, temos tamén que ser capaces de establecer pontes coa Formación Profesional. Creo que é un ámbito no que non se traballou tanto nestes últimos anos. Creo que hai moita marxe para establecer esa relación bidireccional entre a FP e a universidade; a universidade e a FP. Hai moita posibilidade de que uns saquemos proveito dos outros e beneficiémonos mutuamente.

A formación universitaria segue tendo pois unha demanda fiel, especialmente a nivel de formación de máis especialización a nivel de máster, de doctoramiento. E tamén creo que temos que mirar un pouco máis aló do que son as titulacións de carácter oficial, ir tamén cara a esa "formación ao longo da vida", formación permanente, esas microcredencial e outro tipo de formación non necesariamente regrada como unha titulación de grao ou de máster, no que a universidade creo que ten moito que dicir.

"TRÁTASE DE DAR A MELLOR FORMACIÓN Aos FUTUROS DOUTORES"

Dun tempo para acó a actualidade das universidades vira ao redor da descentralización do grao de Medicina. Co novo ano parece que as augas baixan menos revoltas, pero o acordo tampouco parece ser satisfactorio para todos. Que valoración fai do resultado final?

Todos estariamos de acordo en dicir que o acordo non é perfecto, como non o sería en ningún momento. Era o mellor acordo posible ao que se podía chegar nas circunstancias nas que estabamos. Todo isto prodúcese precisamente porque hai unha universidade, a Universidade da Coruña, que pon encima da mesa a súa decisión de presentar unha solicitude de novo grao en Medicina, cando ademais hai un acordo sobre o mapa de titulacións e un acordo asinado pola Consellería e polos tres reitores que era para o período 22-26 e que debemos respectar.

Cando a UDC pon encima da mesa esa decisión, de forma unilateral, rompendo ese acordo sobre o mapa de titulacións, as outras universidades, e sobre todo a nosa, que é a responsable do título de grao en Medicina, ten que reaccionar, obviamente. Despois sumouse tamén a Universidade de Vigo coas súas demandas, e que seguramente o período preelectoral tanto na USC como na UVigo, creo que non era ademais o momento máis axeitado para iso. O acordo seguramente non é satisfactorio ao 100% para as partes, pero creo que era o mellor acordo ao que se podía chegar dadas as circunstancias.

O máis relevante, desde o meu punto de vista, é que debemos manter a forza de que a USC e a súa facultade de Medicina e Odontoloxía é a responsable última da titulación en todo o que se refire pois a implementación, ao seu deseño, ao seu seguimento, ter o control da titulación… Porque é unha titulación USC. Independentemente de que se poida avanzar nese proceso de descentralización, aproveitando todo o potencial que todo o sistema sanitario galego pon á nosa disposición. Do que se trata en última instancia é de poder ofrecer a mellor formación posible ao noso estudiantado, os que serán os futuros médicos e médicas que nos teñen que dar servizo a todos. Todo iso non é incompatible: aproveitar todo ese potencial de todo o sistema do Sergas en toda a comunidade autónoma con seguir mantendo ese liderado por parte da sobre a titulación.

O pouso que puido deixar este debate foi que deixou de ser un debate da academia a pasar a ser un debate político. E a sensación que é que, con este acordo, o que resulta é unha especie de contención a curto prazo, porque nin A Coruña nin Vigo "enterran a machada", por así dicilo, e non ocultan as aspiracións a ter unha facultade no futuro.

Completamente de acordo. Mestúranse cuestións académicas, que deberían ser decisións que deberían quedar no ámbito estritamente da academia. Temos que pensar na formación que ofrecemos ao noso estudiantado para a súa formación profesional futura como futuros médicos e médicas, pero todo iso mesturouse con outras cousas cando empezaron a saír os alcaldes e alcaldesas demandando titulacións. Este tipo de contaminación política non é boa en ningunha decisión deste tipo. 

Creo que, unha vez que se asina o acordo e arrincan os traballos da comisión de seguimento o máis importante é recuperar esa confianza entre as partes que están involucradas, as tres universidades e dúas consellerías. Aí hai moitos actores a traballar nese ámbito. Hai que recuperar esa confianza que se perdeu pois con estas decisións que se tomaron de forma inesperada, ou brusca, ou unilateral, pero hai posibilidades de reconducir a situación de face ao futuro e, mesmo, de modificar aspectos dese acordo que nestes momentos non nos parecen tan bos. 

Diciamos que non era perfecto, pois hai un calendario que parece que á USC non lle satisfai do todo, pero que é posible que, cun ambiente un pouco máis sosegado, que volvamos restaurar esa confianza, que se poida manter o acordo mesmo máis aló do que está inicialmente previsto. É algo que haberá que ir vendo e ir traballando de forma decidida entre as distintas partes.

Pero, por que sería negativo, ou como explicar a alguén que defende ese modelo, que Galicia conte cunha, con dúas ou con tres facultades de Medicina?

Non creo que o feito de que haxa máis facultades de Medicina vaia ofrecer unha maior formación ou unha mellor formación aos futuros médicos e médicas. Non debemos mesturar en cuestións tan delicadas e tan importantes como esta con localismos ou decisións políticas, ás veces, moi populistas. O que temos é que centrarnos no debate académico, pensar que, como universidades públicas que somos, temos que ofrecer a mellor formación posible aos nosos estudantes e aproveitar todo o potencial que ten o servizo de saúde galego.

Unha das cuestións que se valora moitas veces é que si pode haber tres facultades haberá máis posibilidade de incorporar máis estudantes de Medicina e, por tanto, de ter máis médicos. Pero iso non vai ser así. Se ao final dividimos en dous ou tres facultades na comunidade autónoma, o número final que vai haber, sumando a incorporación de estudantes de novo ingreso entre as tres universidades, vai acabar sendo o mesmo que temos a día de hoxe. A USC xa ten nestes momentos o número máis elevado de todo o Estado de estudantes de novo ingreso de Medicina: 403 prazas. Non hai ningunha outra universidade en toda España que teña un número de ingreso tan elevado como leste. Iso non se vai a poder multiplicar por tres; o que haberá é que dividilo entre tres.

Mentres sucede a este debate, a Universidade Internacional da Empresa anuncia que incorporará máis graos á súa facultade de Ciencia, Tecnoloxía e Xestión da Saúde. Enfermaría para o curso que vén e Biomedicina máis adiante. Que lle suxire a entrada da privada no sistema universitario galego cando vemos que hai duplicidade de graos?

Iso é algo que defendín sempre: a universidade pública debe seguir sendo o referente da formación superior. Independentemente de que entenda que hai universidades privadas no Estado que teñen unha calidade e un recoñecemento que se podería considerar case igual ou paralelo a unha universidade pública. O Goberno galego ten que actuar de forma decidida. Debería considerar, primeiro, que a súa obrigación é financiar e defender o ensino público e, por tanto, ofrecer financiamento e apoio suficiente para desenvolver as súas funcións principais de docencia, investigación, transferencia, etcétera, ás universidades públicas.

E no caso de que haxa intentos de montar universidades privadas novas, ou que haxa novas titulacións en universidades privadas xa existentes como a Intercontinental da Empresa, isto ten que estar rexido polos mesmos criterios e indicadores de calidade que se nos esixen ás universidades públicas. Se as normas son iguais para todos, non teño ningunha dúbida de que a universidade pública sairá reforzada nese sentido, porque teremos unha mellor oferta formativa que ofrecer á cidadanía, pero lle corresponde a outras institucións pór esas regras do xogo claras, coas mesmas condicións e coas mesmas garantías. Si a nós, por exemplo, impídennos duplicar unha titulación que xa está implantada no sistema na UDC ou a UVigo, que tampouco se lle poida autorizar a unha universidade privada que duplique ou triplique unha titulación que xa existe no sistema. A iso refírome coas mesmas regras de xogo.

Debe a USC ver á Universidade de Abanca como unha competidora ou como debe ser o trato? Como captar aos alumnos para que non se vaian á privada ou a outras cidades ou comunidades?

Volvemos insistir no mesmo. Temos que ser conscientes de que, como universidade pública, somos capaces e temos o potencial e as capacidades, tanto nos recursos humanos como tamén nos recursos materiais, de ofrecerlles a mellor formación posible e convencelos de que a formación da universidade pública é mellor que a que poden obter nunha universidade privada. Creo que temos que seguir defendendo o valor do público e, ademais, vender ben todo o moito e moi bo que se fai nas universidades públicas.

Antes mencionou un asunto central como o da investigación. Nestes anos viviuse a polémica polos acordos das universidades galegas con Israel. A setembro de 2025, a UVigo era a única do tres que realmente rompera os lazos con Israel. A USC aínda mantiña certa vinculación. Se sae elixida reitora, cambiará a postura da universidade con respecto a Israel e outros Estados que non respecten os dereitos humanos?

A decisión que se tomou no seu momento foi de non establecer relacións novas. Nunca se entrou en ningún tipo de consorcio, de proxecto, de colaboración, sobre todo a nivel de investigación, con universidades israelís. E tamén de bloquear —e así se fixo e mantense a día de hoxe— todo tipo de convenios de mobilidade, de intercambio de estudantes, de profesores, de persoal en xeral. Todo iso está, desde que se tomou esa decisión, parado.

Cousa distinta son esoutros proxectos que xa estaban en marcha, que xa estaban financiados, aprobados pola Comisión Europea. Son proxectos internacionais, proxectos europeos que xa estaban en marcha, concedidos e subvencionados, e dos que depende, en boa medida, a contratación de persoal na propia universidade. Aí tamén hai que ser moi coidadosos con ese tipo de cuestións. Desde logo, o que temos claro é que non podemos permitir nin imos ser cómplices de ningún tipo de xenocidio; rexeitamos claramente iso.

O traballo que se está facendo desde a universidade, tamén para apoiar ás universidades de Palestina e á súa estudiantado, é algo que temos que valorar dunha forma moi especial. Ata que deixei o vicerreitorado, onde levaba as competencias de internacionalización tamén, creo o que se fixo e estase facendo na universidade nestes últimos anos un traballo onde se ve que somos un modelo de universidade. Eu era membro do comité executivo de CRUE de internacionalización e o programa de apoio a persoas refuxiadas, a persoas procedentes de zonas en conflito que ten a USC, é un modelo en todo o Estado. Temos que seguir avanzando precisamente nese tipo de accións: de apoio, de acompañamento, de acoller estudiantado e persoal que poida estar nunha situación difícil, como estamos a facer con recursos propios da universidade. Todas esas axudas, a este tipo de estudantes que proceden de Palestina, que estamos a facer nestes dous últimos anos, están a facerse con recursos propios do vicerreitorado e creo que é no que temos que seguir avanzando.

VIVENDA, ORZAMENTO PARTICIPATIVO, LUGO...

Un dos problemas que enfrontan os estudantes universitarios é o da vivenda. En Santiago existe unha gran desigualdade entre a oferta e a demanda dunha cidade universitaria onde os prezos seguen subindo. Hai algo que poida facer a Universidade para axudar a resolver esta problemática? 

Non é un problema novo pero vaise incrementando, porque Santiago é unha das zonas máis tensionadas, con moita demanda, pouca oferta, a competencia tamén de todos estes pisos turísticos e demais. Esa tensión que hai no mercado creo que afecta moito, sobre todo ao estudiantado, pero non só ao estudiantado.

Que podemos facer nós? Desde logo, tentar reforzar o noso sistema universitario de residencias na medida das posibilidades. Tamén hai que dicir que o sistema universitario de residencias que ten a USC, de novo, é un modelo en España. Proporcionalmente ao número de estudantes que temos, somos a universidade que máis prazas ofrece dentro do seu sistema universitario de residencias: ofrecemos máis de 1.100 prazas por curso. Suficiente? Obviamente non. A prezos, ademais, moi reducidos, que teñen en conta, por exemplo, os ingresos familiares que teñen eses estudantes. Mesmo hai unha comisión de garantías que pode revisar nun momento determinado do curso se hai un estudante ao que lle cambiou a súa situación económica familiar e que a metade de curso di: "Non podo seguir pagando os 60 euros mensuais que pago pola miña residencia".

Creo que aí o labor que ten que facer a universidade é manter ese sistema universitario de residencias, que é unha das nosas xoias, e incrementalo na medida das posibilidades. Evidentemente, para todo isto fai falta financiamento. E, fóra do noso sistema universitario de residencias, está a colaboración coas institucións. O outro día reuninme coa alcaldesa e falamos precisamente disto: de tentar colaborar na medida das posibilidades con eles e con outras administracións públicas para tentar buscar solucións que nunca van solucionar o problema do todo, pero que si poden axudar a aliviar un pouquiño isto.

E que impresións compartiu con Goretti Sanmartín? Hai boa sintonía?

Foi moi receptiva. Entende perfectamente cal é a problemática. Temos que traballar da man as dúas institucións. Nós ofrecemos ese apoio por parte da Universidade de Santiago na solicitude que se está facendo desde o Concello de que Santiago sexa catalogada como "zona tensionada". Brindamos todo o apoio que necesiten e ver que é o que se pode ir facendo. Hai receptividade e sintonía. A USC está situada en dúas cidades dun tamaño reducido que teñen, sobre todo Santiago pero tamén Lugo, unha demanda, un atractivo turístico importante, e que todo iso dificulta moitísimo o problema da vivenda. Necesitamos colaborar con esas administracións, cos concellos, coas deputacións, para tentar aliviar a presión desa crise habitacional que hai.

A semana pasada o Consello do Estudantado da Universidade de Santiago de Compostela emitiu un comunicado afeando ás candidatas por, o que consideran, deixar ao carón as necesidades e as problemáticas dos estudantes. Precisamente, unha das súas propostas foi a da creación dun orzamento participativo no que teñan voz os distintos colectivos universitarios. Como expón esta medida? Máis voces non pode significar tamén máis conflito?

Pode ser. Todo depende de como se xestione. A nós parecíanos importante que a comunidade universitaria, e en particular o estudiantado, puidese facer propostas de forma directa identificando necesidades que, se cadra, pois desde o goberno quedan un pouco ocultas. De maneira que eles poidan dicir: "Bo, pois nós vemos como necesidade prioritaria este aspecto ou leste outro", e que haxa sempre, en todos os orzamentos anuais, unha partida específica para eses orzamentos participativos. Evidentemente, vai haber moitas necesidades que salgan e temos que xestionalo ben. Temos confianza en que a comunidade universitaria é sensata e non nos van a pedir a lúa nin grandes ou luxos. Creo que vai haber unha responsabilidade conxunta de toda a comunidade para propor para eses orzamentos participativos cuestións sensatas, do día a día. 

Sinto que ás veces a percepción é que a Universidade é moi grande, moi diversa, e hai moitas necesidades. E os recursos que hai para atender esas necesidades son sempre limitados. Entón, sempre hai que priorizar. Por tanto, á parte da priorización que se pode establecer de forma transversal, de forma conxunta desde arriba, creo que tamén haberá que priorizar nesas propostas de orzamento participativo que se poidan propor.

Cando falamos da USC adoitamos a quedarnos no seu campus da capital, pero temos que pensar tamén en Lugo, cara a onde xa dirixiu o foco. Cal debe ser a folla de ruta do campus lucense? Cales son as súas maiores urxencias? Antes mencionou, por exemplo, esa dinamización da cultura na que se cadra Lugo e os seus estudantes están en desigualdade con Santiago.

O bicampus é unha realidade. somos unha universidade que ten dous campus en dúas cidades e ademais dúas cidades históricas, Patrimonio da Humanidade, con todos os seus proles e os seus contras. O campus de Lugo ten un enorme potencial e estao demostrando, pero que hai que seguir reforzando, sobre todo nese ámbito de relación co territorio. No campus ultimamente está a haber moita demanda de novo estudiantado. De feito, nos últimos 7 ou 8 anos o incremento de estudantes de novo ingreso no campus subiu de forma exponencial. Mentres que en Santiago subiu unha porcentaxe moi reducida, no campus de Lugo subiu de forma moi considerable. Fundamentalmente, porque creo que se puxeron en marcha titulacións novas que complementan as titulacións máis tradicionais que xa existían no campus e que dinamizaron o campus dunha forma diferente, como Robótica, Bioquímica, Empresa e Tecnoloxía, Xestión Cultural…títulos novos, moi atractivos para o estudiantado, que dan resposta pois ás demandas da sociedade en nichos que até hai pouco pois non existían. Que creo que están a consolidar o campus como unha potencia en todos eses ámbitos.

No ámbito da cultura creo que Lugo ten moito que dicir aí, que ademais temos un Grao en Xestión Cultural e un Máster en Servizos Culturais que, ademais, poden reforzar precisamente esa dinamización do ámbito cultural. Unha das propostas que levamos precisamente no programa é aproveitar, por exemplo, determinadas titulacións que poden axudar moito a esa dinamización do que é a actividade cultural na universidade. Queremos darlle ese protagonismo ao alumnado desas titulacións precisamente nese ámbito no que eles están a converter en expertos de face ao futuro. Temos aí un gran potencial: potencial de docencia con novas titulacións, un potencial tremendo de investigación coa creación do instituto iTerra. Tamén no ámbito do deporte onde Lugo ten un atractivo especial, cun número moi considerable de clubs profesionais e estudantes que optan precisamente por achegar a Lugo e estudar unha titulación na USC no campus de Lugo porque tamén se lles proporciona esoutra parte da súa formación como deportistas.

A queixa dalgúns estudantes, de feito, é que falta infraestrutura nese sentido.

E é certo. Están a solucionarse parcialmente. Deica pouco vaise a abrir un ximnasio nun dos sotos da residencia Bal e Gai, que vai dar servizo a toda a comunidade universitaria. Pero é certo que hai moitas outras necesidades. Están recollidas tamén algunhas propostas, algunhas accións concretas no noso programa no sentido de habilitar espazos que poida haber no campus para a práctica físico-deportiva, ou establecer convenios de colaboración, por exemplo, con outras entidades que teñan instalacións deportivas e que poderían compartir coa universidade nesa relación da que che falaba antes da universidade e a cidade, no sentido bidireccional.

Nós podemos compartir as nosas instalacións, os nosos espazos. Falemos do Pazo de Montenegro, que se criticou tamén moito cando se pechou aquel espazo como espazo do vicerreitorado do campus. É que, se cadra, non basta con ter o Pazo de Montenegro aberto para que haxa un despacho dun vicerreitor ou vicerreitora, senón que é importante tamén darlle contido con outras actividades. E aí ese espazo, que está no medio da cidade, á beira da Praza da Catedral, é ideal para actividades culturais, para actividades sociais, para reunións, para formación da cidade… Aí temos que avanzar nesas dúas direccións: de establecer convenios de colaboración, por exemplo, con entidades que teñan instalacións deportivas ou para actividades culturais que se poidan utilizar desde a universidade e viceversa. Que poidamos construír tamén, ofrecer tamén algúns espazos propios para actividade deportiva, por exemplo, que poidan ser tamén compartidos pola cidade. Creo que temos que traballar nesa relación para ser tamén máis eficientes. Somos administracións públicas e debemos tamén ser conscientes de non malgastar os recursos públicos.