Pandemias: protexeranos a nova lei de saúde pública da Xunta?

As leccións que deixou a pandemia da COVID-19 e o medo ante ameazas emerxentes fixeron, en teoría, que a Xunta de Galicia redeseñe a contrarreloxo o seu corpo xurídico para "blindar" a saúde pública no territorio. Entre as duras restricións aplicadas no pasado recente e a necesidade técnica de dotar ao sistema de estruturas áxiles, a reforma que pretende o executivo autonómico a primeira vista parece "ambicioso". Desde a Xunta anúnciase o paso a un texto definitivo que promete cambiar as regras do xogo na xestión de futuras epidemias.

E é que actualmente, o marco xurídico fundamental na comunidade autónoma para a actuación ante crises epidemiolóxicas ou alertas similares é a Lei 8/2008, de 10 de xullo, de saúde de Galicia. No entanto, este texto xeral de carácter asistencial tivo que ser reformado para garantir unha resposta áxil ante a magnitude da crise da COVID-19. Desta forma, creouse a Lei 8/2021, de 25 de febreiro, para reforzar a lei de 2008 introducindo profundas modificacións no réxime sancionador e o control de enfermidades transmisibles.

A Xunta de Galicia iniciou en maio de 2026 a tramitación da que será a primeira Lei de Saúde Pública de Galicia, e é que se fixeron máis que evidentes as carencias do anterior texto. Con este novo proxecto normativo, que as autoridades aspiran a aprobar formalmente no Parlamento a principios de 2027, búscase regular de forma específica e sectorial un ámbito que até agora carecía dun texto lexislativo propio na rexión.

A evolución do marco xurídico galego: o salto á lei de saúde pública de 2027

As bases legais para o desenvolvemento de leis sanitarias autonómicas están nos artigos 148 e 149 da Constitución española e no artigo 33 do Estatuto de Autonomía de Galicia.  Até o día de hoxe, o Parlamento autonómico ha ido tecendo diferentes normativas sectoriais (como a ordenación farmacéutica ou a creación do Servizo Galego de Saúde) ata que en 2003 aprobouse a Lei de ordenación sanitaria de Galicia (Losga), unha norma que adoecía dun marcado carácter reglamentarista. Foi a posterior Lei 8/2008 a que se configurou como o alicerce estrutural básico do sistema sanitario moderno, centrando o modelo na cidadanía e incluíndo a saúde pública como unha das súas prestacións colectivas.

Con todo, o verdadeiro punto de inflexión en materia de recursos legais chegou coa citada reforma de 2021. Ao amparo da lexislación estatal, o actual artigo 38 da Lei 8/2008 faculta ás autoridades sanitarias autonómicas e locais para adoptar severas medidas de obrigado cumprimento ante riscos graves. Estas potestades extraordinarias contemplan de forma explícita a inmovilización de produtos ou alimentos, a suspensión temporal de actividades empresariais, o peche de centros, establecementos ou instalacións, e limitacións de acceso a determinados espazos públicos prorrogando as restricións segundo a evolución epidemiolóxica. Máis aínda, o texto legal vixente dota á Administración da capacidade xurídica para adoptar medidas que limiten de forma directa dereitos fundamentais co fin de atallar enfermidades transmisibles, blindando as sancións aplicadas ante confinamentos obrigatorios, o uso de máscaras ou procesos de vacinación en contextos moi específicos.

Fronte á natureza eminentemente reactiva da lei actual, o desenvolvemento da futura Lei de Saúde Pública galega —iniciado en maio de 2026— busca dar un xiro estratéxico, segundo o goberno galego. A prevención de retos como o cambio climático, o envellecemento demográfico e a dispersión xeográfica son os retos que, en principio, busca afrontar o novo texto. 

Todo iso fundamentarase en tres eixos principais. O primeiro será a vixilancia epidemiolóxica e alerta temperá, para iso dotarase ao sistema sanitario de estruturas de intervención máis áxiles e con maior autonomía técnica e operativa. Ademais, regulará a incorporación de análise avanzada de datos e novas tecnoloxías para a detección precoz de anomalías. Todo isto farase baixo un enfoque integral: "Unha soa saúde" (One Health) que unifica de forma sistémica a vixilancia da saúde humana, animal e ambiental.

O segundo eixo é o control, prevención e xestión de novos riscos. Con el se sistematizará o catálogo de actuacións inspectoras fronte a riscos ambientais e alimentarios. Isto farase mediante protocolos específicos para afrontar con celeridade enfermidades emerxentes como os brotes de hantavirus.

Por último, a gobernanza e transversalidade asegurarán que o impacto sanitario sexa avaliado de maneira obrigatoria en todas as políticas sectoriais da administración pública, fomentando a participación comunitaria no control da saúde colectiva.

A realidade material do SERGAS: tecnoloxías de información fronte á escaseza de medios

Actualmente, a capacidade real do Servizo Galego de Saúde (#SERGAS) para afrontar un novo estadio de epidemia ou pandemia mostra luces e sombras. Isto pódese ver ao contrastar a experiencia de campo e o testemuño de expertos da comunidade médica. A principal baza coa que conta o sistema sanitario galego sitúase no terreo dixital. Tal e como testemuña a doutora Cristina Fernández Pérez, profesora na Facultade de Medicamento da USC na área de Medicamento Preventivo e Saúde Pública, Galicia conta cunha infraestrutura informática notablemente máis desenvolvida que a doutras comunidades autónomas. 

Durante a pandemia da COVID-19, mentres en grandes capitais os sanitarios realizaban recontos manuais ou "palotes" pola ausencia de sistemas automáticos a tempo real, o SERGAS desenvolveu a súa tarefa mediante as tecnoloxías da información. Esta capacidade técnica permitiu, por exemplo, organizar cribados masivos de poboación en menos dunha hora mediante o envío automatizado de mensaxes de texto (#SMS) de citación e a comunicación inmediata de resultados negativos aos dispositivos móbiles dos cidadáns.

Con todo, a dotación física, estrutural e de capital humano é considerablemente máis crítico. A doutora Fernández advirte de que, a nivel de infraestruturas materiais, non se evidenciou unha melloría substancial tras a crise sanitaria. O SERGAS adoece dunha falta de unidades de illamento de terceiro nivel para patóxenos de alto perigo, e a Axencia Estatal de Saúde Pública continúa sufrindo demoras de implementación operativa.

O punto máis débil reside na xestión e valoración dos recursos humanos dedicados á prevención. A pesar dos esforzos normativos, na administración pública galega a especialidade médica en Medicamento Preventivo e Saúde Pública non se esixe de maneira obrigatoria para ocupar postos técnicos do sistema.  Tampouco se puntúa formalmente o feito de posuír devandita especialización á hora de opositar a prazas de saúde pública na administración. 

Esta desconexión provoca que as estruturas encargadas de guiar o control de brotes infecciosos sufran unha carencia de profesionais especificamente formados na materia. Isto fai que as decisións epidemiolóxicas acaben subordinadas a criterios políticos ou presións mediáticas e non baseadas na evidencia científica e a dirección técnica unificada.

Conceptos crave na saúde comunitaria

Para comprender o alcance das medidas excepcionais reguladas pola administración da Xunta de Galicia, a epidemiología comunitaria distingue tres estadios ben diferenciados na manifestación das patoloxías dentro dunha poboación:

Endemia: Define o número de casos dunha determinada enfermidade que se rexistran de maneira habitual e esperada dentro dun medio ou área xeográfica concreta. Pode abarcar tanto afeccións transmisibles como non transmisibles (enfermidades cardiovasculares, doenzas crónicas ou cancro) que forman o ecosistema de saúde normal dunha comunidade.

Epidemia: Prodúcese socialmente cando aparece un exceso ou conglomerado de casos (tamén denominado clúster) dunha enfermidade significativamente por encima do nivel de endemia esperado nunha comunidade. Pode ter un carácter moi localizado ou estender xeograficamente de maneira rexional ou nacional, estando a súa aparición vinculada a miúdo a mutacións víricas ou a alteracións dos ecosistemas provocadas pola acción humana.

Pandemia: Corresponde ao último estadio de propagación epidemiolóxica, determinado cando o exceso de casos da patoloxía supera as fronteiras territoriais e alcanza unha difusión activa a nivel internacional, afectando a múltiples países de forma simultánea.

Transición crítica

A arquitectura legal de Galicia en materia sanitaria atópase nun período de transición crítica cara a un modelo que pretende priorizar a anticipación técnica sobre a improvisación restritiva. Mentres que as reformas introducidas na Lei 8/2008 permitiron dotar ás autoridades de ferramentas xurídicas drásticas para intervir de urxencia ante a COVID-19 —talles como peches de instalacións, confinamentos e restricións de dereitos fundamentais—, a realidade material do SERGAS evidencia que o armazón informático e dixital avantaxa por moito ao investimento realizado en recursos humanos especializados e dotación física hospitalaria de terceiro nivel. 

A futura Lei de Saúde Pública de Galicia asume o reto de corrixir este desequilibrio mediante estruturas máis autónomas e áxiles. No entanto, o éxito do novo escudo sanitario galego non dependerá do que se ditamine sobre o papel, senón da dotación orzamentaria real e da vontade política para delegar a toma de decisións estratéxicas en profesionais técnicos de medicamento preventivo.