O inventario de instalacións de residuos mineiros do Ministerio para a Transición Ecolóxica (Miteco) —elaborado por primeira vez en 2012 e actualizado por última vez en 2022— clasifica catro emprazamentos galegos como "perigosos" a nivel medioambiental. Trátase de tres presas e un vertedoiro, todas en terreos abandonados, que levan anos no punto de mira de organizacións ecoloxistas. O que o inventario non recolle, segundo recoñece o propio Ministerio, son obrigacións concretas de restauración nin protocolos ante posibles desbordamentos.

Dous destas instalacións atópanse nos terreos da antiga explotación de Monte Neme, no municipio coruñés de Carballo: unha presa e un vertedoiro. O enclave xa sufriu un grave colapso en 2014 e protagonizou un novo episodio o pasado 31 de xaneiro de 2026, cando a rotura dunha balsa liberou unha lingua de auga, pedras e lodos que cortou a estrada entre Malpica e Carballo e chegou até a costa. As outras dúas instalacións clasificadas como perigosas son unha presa en Touro , antiga mina de cobre que Cobre San Rafael aspira a reabrir, e outra en Rubiais , en Pedrafita do Cebreiro.

O inventario foi de creación obrigatoria por mor dunha directiva europea de 2006, transpuesta mediante real decreto en 2009. Recolle aqueles emprazamentos con "un impacto medioambiental negativo grave" ou que poidan converter, a curto ou medio prazo, nunha ameaza para a saúde pública ou a contorna natural. Con todo, fuentes do Ministerio consultadas recoñecen que a normativa comunitaria que regula este inventario "non recolle outras obrigacións para con el", o que deixa sen respaldo legal a esixencia de restauración ou a activación de protocolos de emerxencia.

O risco que sinalan os ecoloxistas

Para Ecoloxistas en Acción, o problema non é só documental. O seu portavoz, Cristóbal López, advirte de que os compoñentes almacenados nestas instalacións, especialmente na minería metálica, "son contaminantes" e vanse acumulando co paso do tempo. Ademais do impacto sobre solos e acuíferos, sinala que a acumulación de líquido representa o outro gran perigo, xa que unha posible rotura podería desencadear unha avalancha con consecuencias mortais, como ocorreu en Brumadinho (Brasil) en 2019, onde o colapso dunha balsa causou 270 vítimas.

López tamén subliña que en Galicia, dada a súa densa rede de ríos e regachos, "a contaminación acaba distribuída por toda a zona até o mar". É un diagnóstico que comparte a Plataforma Veciñal Mina Touro-O Pino Non, que en febreiro de 2026 trasladou a varios departamentos da Xunta a súa inquietude polo efecto dos fenómenos meteorolóxicos "cada vez máis agresivos" sobre as balsas de residuos e as antigas cavidades alagadas con augas contaminadas. No seu escrito, o colectivo reclamaba unha inspección técnica "oficial e inmediata" e o cesamento das verteduras ao dominio público hidráulico máis aló do autorizado.

A contaminación da contorna de Touro non é nova. As balsas de Bama, Vieiro e Angumil levan décadas vertiendo augas con metais pesados que acaban no río Ulla —o segundo máis caudaloso de Galicia— e de aí na ría de Arousa, afectando a bancos marisqueiros e á actividade pesqueira. A plataforma veciñal denuncia que algúns destes ríos levan "degradados xa desde fai 40 anos" e que o proxecto de restauración vixente "non ten por obxectivo a mellora na calidade das augas" senón, en realidade, preparar o terreo para a reapertura da explotación.

Monte Neme: o exemplo máis recente

O caso máis recente e mediático é o de Monte Neme. Ecoloxistas en Acción presentou o 2 de febreiro unha denuncia penal ante os xulgados de Carballo por posibles delitos ecolóxicos vinculados ao colapso, apuntando tanto a cargos da administración autonómica como ás empresas da UTE MONTENEME, responsables dos traballos de restauración. A organización sostén que o sucedido non é un feito illado senón a consecuencia de décadas de abandono, falta de control e actuacións administrativas irregulares, a pesar de que o perigo das balsas do Monte Neme está documentada en múltiples inventarios oficiais desde finais dos anos 90.

Desde a Xunta, a conselleira de Economía e Industria, María Jesús Lorenzana, atribuíu o colapso de xaneiro á "acción combinada" das choivas acumuladas durante un período prolongado e un episodio de precipitacións intensas. Pola súa banda, o alcalde de Malpica de Bergantiños, Eduardo Parga, explicou que o colapso se orixinou a través dunha antiga galería mineira que non se detectou previamente. O presidente da Xunta, Alfonso Rueda, descartou que a vertedura provocase contaminación algunha, unha afirmación que Ecoloxistas en Acción cuestionou lembrando que, tras o incidente de 2014, Augas de Galicia si certificou o perigo das sustancias liberadas.

A Asociación de Defensa Ambiental Salvemos Cabana denunciou que o plan de restauración aprobado pola Xunta en 2014 para rexenerar os danos causados por décadas de actividade extractiva en Monte Neme acumula máis de dez anos de atraso. Os traballos en curso, licitados en 2025 con fondos europeos Next Generation e un orzamento próximo ao millón de euros, estaban en execución cando se produciu o colapso de xaneiro. O Goberno galego desvinculounos como causa da rotura, aínda que Ecoloxistas en Acción sostén o contrario.

Empresas que creban e márchanse

O portavoz de Ecoloxistas en Acción apunta a unha dinámica estrutural que se repite no sector: as empresas que explotan os recursos crean filiais ad hoc con capital mínimo para o proxecto, e cando este termina, a filial quebra antes de executar a restauración. "Dásche conta do desastre que é a minería; de como deixa atrás a súa contaminación e márchase sen restaurar", sinala Cristóbal López, que insta a que se recuperen os espazos abandonados antes de expor abrir novas explotacións.

A Cámara Oficial Mineira de Galicia (COMG) defende, no entanto, que desde 2009 a normativa de construción, vixilancia e clausura destas instalacións "é moi restritiva" e que, ben rehabilitadas, poden integrar na contorna natural como prados ou montes. O organismo sectorial tamén sostén que as instalacións con maior risco potencial están sometidas a controis reforzados, e que para avaliar o risco de desbordamento analízanse variables como a capacidade dispoñible, o estado da drenaxe e a previsión meteorolóxica.

Pola súa banda, Ecoloxistas en Acción, xunto a unha trintena de organizacións ambientalistas de España e Portugal, puxo en marcha o Observatorio Ibérico da Minería (MINOB), unha plataforma dixital cun mapa que recolle evidencias de vulneracións de dereitos sociais e medioambientais en cada caso. A ferramenta busca dar visibilidade a un problema que, segundo estes colectivos, leva demasiado tempo normalizado: o dunha industria que se lucra do territorio e abandónao sen render contas.