O salto da gripe aviaria a vacas por vez primeira en Europa acende as alarmas en Galicia

A confirmación oficial do primeiro caso de gripe aviaria en gando vacún en solo europeo ha enciendido as alarmas dos sistemas de sanidade pública e supón un risco potencial especialmente grave para Galicia, dada a dependencia do rural galego respecto ao sector lácteo.

 O Ministerio de Agricultura dos Países Baixos ha notificado a detección de anticorpos contra o virus H5N1 nunha vaca leiteira dunha granxa en Frisia, unha rexión que comparte coa nosa comunidade non só a vocación gandeira, senón tamén profundos lazos comerciais no sector vacúa.

Aínda que as autoridades neerlandesas confirmaron que o bóvido xa superou a infección e que non existe virus activo no leite, a feito marca un punto de inflexión inquietante: o patóxeno cruzou o Atlántico -nos últimos anos houbo importantes brotes entre a cabana gandeira de Estados Unidos- e a barreira das especies en Europa. Para a industria láctea galega, que produce o 40% do leite de España, este precedente supón unha ameaza  que obriga a extremar a vixilancia como nunca antes.

A noticia saltou tras unha investigación epidemiolóxica digna dunha novela de suspense . A morte en Noiteboa dun gato nunha granxa de vacas neerlandesa, que deu positivo en gripe aviaria, levou aos inspectores a rastrexar a orixe do contaxio até o gando bovino. 

As análises serolóxicas confirmaron o que moitos expertos temían desde os brotes estadounidenses de 2024: unha vaca desenvolvera anticorpos tras estar exposta ao virus. Isto implica que a vaca se infectou, aínda que sobreviese.

De feito,  a vaca presentara síntomas respiratorios e inflamación das ubres en decembro, un cadro clínico que entón non se relacionou coa gripe aviaria pero que agora confirma a circulación silenciosa do patóxeno. Aínda que as análises de PCR posteriores realizados en xaneiro de 2026 deron negativo á presenza de virus activo no tanque de leite e no resto do rabaño, a evidencia de que o contacto existiu é irrefutable. Están pedientes, ademais, novas análises a algunhas vacas por non ser concluíntes as súas PCR.

Este achado nos Países Baixos non é unha anécdota para a gandaría galelga, senón un aviso. Holanda non é só un socio comercial, é o espello no que se mira gran parte da modernización do campo galego e ounon das principais orixes das importacións de animais vivos.

O fluxo constante de camións que transportan novillas desde o norte de Europa cara ás explotacións de Lugo e A Coruña podería converter, sen os controis axeitados, nunha autoestrada para a entrada de laa enfermidade. A interconexión do mercado europeo fai que un estornudo nunha granxa de Frisia poida acabar provocando unha gripe aviaria nunha cooperativa do Deza.

A preocupación da comunidade científica e das autoridades sanitarias non radica tanto na mortalidade do virus nas vacas, que parece baixa, senón na súa capacidade de adaptación. O virus da gripe aviaria é un mestre do disfrace xenético e o seu salto desde as aves silvestres aos mamíferos é o escenario que os virólogos levan anos tentando previr. 

Cando un virus deseñado para infectar aves logra replicar nunha vaca, incrementa o risco de que o patóxeno sufra mutacións que faciliten a súa transmisión entre mamíferos e, no peor dos escenarios, adquira a capacidade de infectar a humanos de maneira eficiente. 

Aínda que o risco actual para a poboación xeral segue sendo moi baixo, cada novo hóspede que o virus conquista é un paso máis nunha escaleira evolutiva que ninguén quere que termine de subir. Hai que ter en conta que en Galicia xa logrou saltar de aves silvestres a visóns criados nunha granxa de Carral.

O caso holandés replica o patrón observado en Estados Unidos, onde o virus se detectou no leite de vacas infectadas, aínda que cunha diferenza fundamental que achega certo alivio: en Europa, de momento, non se achou virus activo excretándose no leite comercializable. Con todo, a vía de transmisión segue sendo un quebradizo de cabeza. As aves migratorias, que utilizan tanto os humidais holandeses como as rías e lagoas galegas nas súas rutas, actúan como vectores incontrolables que esparcen o virus a través das súas feces en pastos e fontes de auga. A bioseguridad nas explotacións intensivas e extensivas convértese así na única barreira efectiva para evitar que o contacto entre a fauna silvestre e o gando doméstico desencadee un brote local.

O concepto de "Unha Soa Saúde" (One Health), que integra a saúde humana, animal e ambiental, cobra aquí todo o seu sentido. Se as vacas actúan como un vaso mesturador para o virus, poderían xurdir variantes máis agresivas. Por iso, o foco non está só en protexer a economía das granxas, senón en blindar a saúde pública a través da detección temperá nos animais, evitando que os traballadores das explotacións convértanse no pacientes cero dunha nova pandemia.

Para Galicia, onde o sector lácteo é un motor económico que vertebra o medio rural e fixa poboación, a chegada da gripe aviaria ás vacas sería unha catástrofe . Falamos dunha comunidade que alberga máis de 6.000 explotacións e que fixo un esforzo titánico nas últimas décadas para profesionalizar e aumentar a súa competitividade. Un brote non só implicaría o sacrificio de animais e o bloqueo das granxas afectadas, senón que podería pechar os mercados aos produtos lácteos galegos. 

O Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación segue de cerca os informes da EFSA e reforzou os protocolos de vixilancia nas explotacións, especialmente naquelas situadas en zonas de especial risco polo paso de aves migratorias. Juan José Badiola, referente nacional en enfermidades transmisibles, xa avisou hai un ano de que, aínda que o problema parecía afastado en Estados Unidos, era imperativo estar preparados. As súas palabras resoan hoxe con forza profética.  

A pesar da gravidade da situación, é fundamental enviar unha mensaxe de tranquilidade ao consumidor: a seguridade alimentaria non está , en principio,comprometida. Os procesos industriais UHT aos que se somete o leite antes de chegar ao supermercado son unha barreira infranqueable para o virus. A pasteurización, ese tratamento térmico estándar na industria láctea europea, inactiva eficazmente o virus da gripe aviaria, garantindo que beber leite ou comer iogures segue sendo totalmente seguro. O risco de contaxio por consumo de produtos lácteos tratados é inexistente. 

O perigo real reside na manipulación de animais enfermos ou o consumo de leite cru sen tratar, unha práctica que as autoridades sanitarias desaconsellan agora con máis vehemencia que nunca. A pasteurización é a nosa mellor aliada nesta batalla.

Aquí tes os dous despezamentos solicitados para complementar a noticia principal, mantendo o estilo editorial e as instrucións previas.

Debemos preocuparnos ante o risco de pandemia?

A pregunta que xorde inevitablemente na rúa cada vez que se fala de gripe aviaria é si este virus ten capacidade para afectar as persoas coa mesma virulencia que aos animais. A resposta da comunidade científica é unha mensaxe de calma vixiante pois, a día de hoxe, o risco de transmisión ao público xeral considérase baixo. 

O contaxio en humanos é un evento raro que require case sempre un contacto estreito, prolongado e sen protección con animais infectados ou cos seus fluídos corporais, motivo polo cal o foco de protección céntrase nos traballadores das granxas e os veterinarios. Con todo, a insistencia de organismos como a Organización Mundial da Saúde (#OMS) en monitorizar cada caso non é caprichosa, senón que responde á memoria histórica do que sucede cando un virus gripal logra derrubar a barreira das especies.

O temor de fondo non é a situación actual, senón a potencial evolución do virus. A cepa H5N1 demostrou ao longo das últimas dúas décadas unha capacidade letal considerable nos poucos casos nos que saltou a humanos, con taxas de mortalidade que superan o 50% nos diagnósticos confirmados, aínda que a súa capacidade de transmisión de persoa a persoa é, por fortuna, practicamente nula neste momento. 

Os virólogos lembran con cautela os episodios do pasado, como a mal chamada gripe española de 1918 ou a gripe A de 2009, que tiveron orixe en virus que saltaron de aves ou porcos aos humanos tras sufrir mutacións xenéticas. Por iso, cada infección nun mamífero, sexa un visón, un gato ou agora unha vaca, vixíase con lupa. Especialmente porque a principal hipótese do nacemento do coronavirus segue sendo o salto desde especies de morcegos a humanos.

A xeografía galega xoga un papel determinante  debido á súa posición estratéxica no corredor migratorio do Atlántico Oriental. A nosa comunidade é unha parada técnica obrigatoria e zona de invernada para millóns de aves que viaxan desde o norte de Europa cara a África, convertendo a humidais como o complexo de Corrubedo, a ría de Ortigueira ou a lagoa da Frouxeira en puntos quentes de vixilancia epidemiolóxica. Nos últimos anos, Galicia xa foi testemuña da chegada do virus a través da fauna salvaxe, con episodios lembrados de mortaldade en colonias de aves mariñas como os alcatraces ou as gaivotas, que actúan como sentinelas naturais advertindo da circulación do patóxeno moito antes de que este se achegue a unha granxa.

Entre as medidas vixentes está a prohibición de criar aves de curral ao aire libre nos municipios considerados de risco, evitando así que galiñas e patos domésticos compartan comedeiro ou bebedoiro con aves de paso que poderían estar infectadas.