Óscar Blanco, o astrónomo que viu 9 eclipses totais: "No momento hai que mirar directamente ao Sol"

Hoxe, xoves 5 de febreiro, o Sol ocultarase no cabo de Estaca de Bares, o punto máis setentrional de toda España, ás 18 horas, 46 minutos e 45 segundos. O venres gañaralle algo máis dun minuto ao reloxo, e despedirase ás 18:48:08 horas. Os días seguirán crecendo até a noite de San Juan, a máis breve do ano, momento no que o sol dominará o día e volver iniciar o seu ciclo para desaparecer, cada vez, máis e máis temperán. Cada día irase antes a durmir e, un día, desaparecerá 2 veces. Será o 12 de agosto, data marcada no calendario de todos os astrónomos, tanto titulados como afeccionados, pois terá lugar en España unha eclipse total de sol que será visible desde distintos puntos de Galicia e Estaca de Bares, Ortegal ou Punta Roncadoira serán lugares privilexiados para velos.

MÁIS DE CEN ANOS ESPERANDO EN GALICIA 

Óscar Blanco Varela é o director do Centro Astronómico Trevinca, na Veiga, e unha desas persoas que vive coa vista pegada ao ceo e que ten a súa axenda totalmente ocupada o 12 de agosto, aínda que para el será unha experiencia que non lle resultará unha sorpresa como a tantísimos e tantísimos galegos que nunca vivimos nada semellante, pois o último na comunidade -hai que diferenciar entre eclipses totais e parciais- data de 1905. 

“Vin nove eclipses totais de sol”, afirma Branco, un “caza eclipses”, como se define, que viaxou até Australia, Indonesia, Chile ou Chinesa para contemplar un fenómeno moi pouco común e que “se non o vives, non é fácil de explicar”. “Despois de que vin o primeiro só pensaba en que isto quería vivilo máis veces. Cada un é diferente, sempre hai cousas diferentes”, considera, á vez que celebra que este décimo “será especial e emocionante por poder vivilo en casa”. 

Máis dun século de espera na astronomía española, onde persiste o mito de que os mellores ceos para contemplar as estrelas están no sur de España ou, directamente, nas Illas Canarias. A realidade é que no alto de Pena Trevinca atopamos un punto privilexiado para contemplar a bóveda celeste, algo que comprobou Branco fai xa uns 20 anos e que pode ser o xerme do observatorio actual. 

“A calidade do aire depende de varias condicións, unha dela é a contaminación lumínica -non hai ningún punto de Europa con cero contaminación lumínica-, pero por suposto do número de noites que son aproveitables ao longo do ano. En Pena Trevinca, máis ou menos, o 50% das noites do ano son aproveitables ou despexadas”, desmitificando así desde o observatorio esa tese de que as nubes cobren Galicia os 365 días do ano, aínda que apostilan que están a vivir “un inverno duro” despois dun xaneiro onde o ceo gris ha dominado o firmamento.

A Veiga é “un sitio estupendo para ver o ceo por esas condicións que se dan” nunha comunidade moi variada que, “sen ser Almería”, conta con moitos puntos onde gozar das noites estreladas, a maioría delas, como é lóxico, nos meses de verán. Con todo, A Veiga non será o mellor lugar para ver a eclipse, pois no varrido da eclipse as provincias de Ourense e Pontevedra serán as máis prexudicadas, mentres que canto máis ao norte mellor se poderá ver a eclipse e por máis tempo.  

“En gran parte de Galicia, que non en toda Galicia, esta eclipse total será unha oportunidade única”, subliña Branco, que convida os afortunados que viven en zonas como a provincia de Lugo a “non mover” e aos que viven fóra do radio de visión que tenten desprazar aos lugares onde poidan contemplalo. “É un fenómeno espectacular, é algo que non se pode describir nin con vídeos, nin con fotos, nin con palabras sequera”, abunda o astrónomo, que sumará un máis á súa conta, aínda que sen ser o que máis viu de Galicia.

“Coñezo a unha persoa, África, que me gaña por un”, afirma cun sorriso ao falar dun mundo onde hai “moita xente” que, como el, rastrexa todos as posibles eclipses coa idea de asistir a eles. Con África, precisamente, coincidiu en sete das súas nove eclipses, lembrando un en particular, xusto ao que non asistiu: “Foi na Illa de Pascua. En 2010, xusto o día do gol de Iniesta co que España gaña o Mundial de Fútbol. Nese eu non estaba”.   

“En España hai máis xente que viu máis que eu, pero somos unha minoría. A maioría da poboación ou non viu ningún ou, como moito, un”, razoa Branco, consciente do difícil que resulta esta aliñación total entre o noso satélite e o astro rei. Pero, e se ese día nos toca unha xornada de choiva como as destes días de febreiro? Tocamos todos madeira e en Pena Trevinca esperan “que agosto cumpra co que ten que ser, un mes con máis probabilidades de sol e, se hai que elixir, dos mellores para que ocorra algo así porque temos máis boletos que se sucedese en xaneiro”. 

CANDO E COMO MIRAR Ao SOL DURANTE A ECLIPSE?

Desde o Centro Astronómico levan moito tempo preparando a efeméride e no seu labor de divulgación centraron o foco en todo o relativo á eclipse con actividades como obradores, talleres, charlas e outras iniciativas que axuden a descubrir curiosidades históricas e dar resposta a cuestións como por que teñen lugar. “Hai moito, moitísimo que contar. A observación da eclipse non necesita de telescopio nin de ningún instrumento complexo. Necesitamos que estea despexado e que teñamos o sol á vista no momento culmen, que é a súa totalidade”, afirma Branco. 

Nese sentido, o que talvez non saiba todo o mundo, durante a totalidade, que en puntos como A Mariña lucense pode durar máis dun minuto e medio, “pódese e débese mirar directamente ao Sol”, sen necesidade de lente protectora ou dispositivo. “Fálase moito das lentes, os filtros e demais, pero no momento importante, o máis cortito, pero suficientemente longo como para que poidamos gozar del directamente. De feito, se temos as lentes clásicas das eclipses, non veremos nada”, observa.

Hai outras fases da eclipse, cando o sol está “parcialmente tapado” nos que si debemos empregar estes filtros e “non podemos mirar directamente”. Branco recalca que “só na zona de totalidade e exclusivamente na zona de totalidade” podemos mirar directamente ao sol no momento cúspide “sen ningún perigo” e gozar a primeira ollada da coroa solar. “Por iso vale a pena estar na zona de totalidade”, insiste. Esa particularidade talvez non sexa coñecida por todo o mundo, pero desde o observatorio din que “estamos a tempo” de facerllo saber a todos antes do 12 de agosto, momento no que “todo o mundo terao moi claro”. 

“Non temos que ter medo. O risco está en tentar mirar antes de tempo ou despois da totalidade. Aí si hai perigo. Pero tampouco pensemos que as lentes co filtro están pensadas para que miremos todo o intre, só medio minutillo. Temos tempo e tempo para ir vendo todas as fases, non fai falta telas postas durante horas porque non ten sentido”, incide.

DIVULGACIÓN E ASTROTURISMO

A de agosto será a data máis sinalada do calendario astronómico, pero nos últimos anos experimentouse un boom no relativo a esta disciplina, onde cada vez son máis e máis persoas as que se achegan a estas xornadas divulgativas, especialmente en fins de semana, cando máis visitantes reciben no Centro Astronómico, onde xa perciben un latente interese pola eclipse desde hai meses. 

É na boca a boca entre os visitantes e o seu círculo o que vai movendo toda a información que alí se debulla e que pretenden facer chegar aos institutos e colexios mediante talleres prensados para o profesorado. “Eles van transmitir mellor durante o final do curso este fenómeno en lugar de ir nós a cada centro, que é algo imposible”, comenta Branco, consciente das dificultades para levar até A Veiga a grandes grupos de estudantes, pero que poderán facer máis grande con esta iniciativa que proxectan a nivel galego.

A importancia do que agora se denomina ‘astroturismo’ nótase non só na afluencia de visitantes, senón no impacto económico directo que ten en lugares onde cada vez se incentivan máis este tipo de experiencias ao comprobar que pode ser unha actividade económica máis para atraer aos viaxeiros. 

“No interior, tanto en Lugo como en Ourense, unha das virtudes que teñen é a natureza, os ambientes máis relaxados, máis tranquilos e, neste caso, o ceo estrelado é un recurso moi interesante”, reflexiona Branco. Disto estanse beneficiando hoteis, casas rurais e demais lugares onde xa están todas as habitacións ocupadas para o próximo 12 de agosto, onde os amantes do ceo nocturno poderán completar a experiencia da eclipse coas perseidas, pois é nesa época do ano onde as coñecidas bágoas de San Lorenzo centellearán de noite.

O ano pasado na Veiga apenas se puido gozar da choiva de estrelas porque foi nesa época onde se viviu o máis cru da vaga de incendios, que tamén afectou a Pena Trevinca e que deixou un ceo fumarento onde resultou imposible ver nada. “Na Veiga afectounos, aínda que non foi o máis afectado da zona, pero si afectou á zona máis bonita do municipio, a propia montaña de Pena Trevinca e a súa contorna”, lamenta Branco. 

A pesar de todo, non houbo que lamentar danos nas instalacións astronómicas nin nos miradoiros, aínda que o impacto directo foi na baixada de visitantes por “o medo que había na xente”. “A metade do mes perdeuse cando é un mes que facilmente triplica a demanda doutros meses como xuño ou outubro”, quéixase Branco, que espera non vivir un verán como o de 2025.

"NON HAI UNHA NOITE IGUAL A OUTRA"

No medio dunha nova carreira espacial, onde agora é o capital privado o que manda, Branco celebra que en España exista un potencial moi grande en astronomía, tanto polas súas condicións como polo investimento que vén facendo desde hai anos, con referentes mundiais como o observatorio de Roque dos Raparigos, na Palma. 

“A xente valora que sexamos unha potencia mundial en astronomía. Pero, evidentemente, moita xente márchase ás grandes potencias, onde hai máis investimento, sexan públicas ou privadas. Todo é mellorable, pero tamén existe unha gran estrutura de xente amateur que dedica moito tempo á astronomía desde unha perspectiva científica ou, imos dicir, máis seria. Niso tamén somos un país, e en Galicia tamén ocorre, onde somos punteiros”, argumenta Branco, que a través da súa empresa dan a oportunidade a outros, xa sexan afeccionados ou profesionais, para plantar os seus equipos de observación e poder realizalas en remoto para poder facer as súas fotos e sacar as imaxes que queiran. Así, moi preto da Veiga, hai uns cen telescopios neste momento instalados, de xente de todo o mundo, apuntando ao ceo galego para moi diversos fins. 

Que terá, entón, o cosmos para que xente como Óscar, que xa vería de todo, siga pousando a súa vista nel durante horas cada vez que ten oportunidade? “Non hai unha noite igual a outra”, simplifica, e volve levar o balón ao tema das eclipses, onde “tampouco hai un igual a outro, sempre hai diferenzas”. “As eclipses totais de sol móvenme a seguir indo velos porque non só se trata de ver a eclipse, senón que é desprazarche ao lugar onde se ve, coñecer novos lugares, novos sitios... Para a xente que nos gusta viaxar é unha escusa perfecta”, afirma.

Pero a súa paixón vén de máis lonxe, desde que era un neno, algo que di leva “moi dentro, é unha paixón, como ao que lle gusta facer surf e faio sempre que pode”. “Non nos podemos aburrir de algo que nos apaixona. E eu non gozo só mirando ao ceo, senón ao contalo, ao divulgar. É algo que gozo e que non teño intención de deixalo”. Polo menos, até o 12 de agosto. Ese día, se queren localizar a Óscar, atoparano mirando ao ceo.