Forca e lume, tal como matabamos, tal como eramos

O historiador Abel de Lorenzo Rodríguez, da Facultade de Historia e do Instituto de Investigación de Humanidades da USC, acaba de ver publicada na editorial Comares a súa tese doutoral, titulada A forca e o lume. Unha historia social da pena de morte en Hispania (700-1200). O volume, de 192 páxinas e editado en 2025, reúne por primeira vez centenares de documentos sobre execucións no norte e oeste da península.

Segundo a información difundida pola USC, o traballo identifica as principais formas de pena capital aplicadas no noroeste ibérico entre os séculos VIII e XII: a forca, o lume, a precipitación desde rocas ou torres, a decapitación, a crucifixión e outras variantes que buscaban castigos exemplares. O estudo subliña que moitas destas execucións sitúanse en territorios do Reino de Galicia, nun momento clave de transición entre o final da Antigüedad e a plena Idade Media.

O libro interpreta estas prácticas como parte dun ritual público pensado para afirmar a autoridade e disciplinar á comunidade, en liña con outros traballos recentes sobre xustiza medieval no ámbito hispánico. A pena de morte preséntase como un instrumento central da xustiza, capaz de marcar corpos, territorios e xerarquías sociais.

Vítimas, verdugos e xustiza “desde abaixo”

O proxecto de De Lorenzo céntrase nas persoas que hai detrás dos expedientes, tanto quen executan como quen son executados. A obra reconstrúe nomes, traxectorias vitais e contextos sociais de vítimas e verdugos que quedaran diluídos na documentación dispersa de mosteiros, cortes e cidades.

O autor analiza como a xustiza actúa sobre os corpos dos condenados e como se constitúen os fundamentos das execucións nos reinos cristiáns peninsulares. A investigación aposta por unha mirada “desde abaixo” á xustiza penal, atendendo ás motivacións que levan a unha persoa á forca ou ao lume e ás negociacións e conflitos sociais que rodean cada condena.

Outro dos eixos do libro é a maneira en que estas penas se transforman co tempo, substituíndo uns métodos por outros e redefinindo o significado social da violencia legal. O traballo mostra que o paso dunha forma de matar a outra responde a cambios políticos, culturais e relixiosos, e non só a cuestións técnicas ou xurídicas.

Identidade, memoria e formas de matar

De Lorenzo incorpora a dimensión da identidade para explicar por que unhas persoas eran colgadas, outras queimadas e outras arrichadas desde alturas ou ao mar. A investigación sostén que a elección do método de execución vinculábase a factores relixiosos, de clase, de xénero ou á consideración criminal do condenado.

O libro insiste tamén na importancia da memoria colectiva sobre estas mortes públicas, recollida en crónicas, diplomas e relatos que séculos despois seguen moldeando a percepción da xustiza medieval. Os testemuños escritos permiten rastrexar como comunidades enteiras lembraban determinadas execucións como advertencia, castigo exemplar ou mesmo como mito fundacional local.

No ámbito editorial, Comares inclúe esta obra na súa colección de Historia, consolidando un catálogo que nos últimos anos prestou especial atención á historia social e aos estudos sobre violencia institucional  Hispania.