Destapando o algoritmo: A IA xenerativa delátase soa, pero require un ollo adestrado para distinguila

Nun mundo cada vez máis envorcado cara ao intanxible, a ilustración galega ha decidido dar un paso atrás cara ao físico para poder avanzar. A Asociación Galega de Profesionais dá Ilustración (AGPI) axitou o taboleiro cultural co lanzamento da súa campaña "Castelao non ou farIA" a través da plataforma Verkami. Non é só unha cuestión de "merchandising" reivindicativo; é un berro de resistencia que busca sacar o debate das burbullas das redes sociais e levalo ás rúas, á roupa e ao contacto man a man.

"Non sabemos si vai cambiar algo a curto prazo, pero non por iso imos deixar de falar deste tema", explican desde a asociación Chus Rojo e Augusto Metztli. Para o colectivo, esta campaña funciona como un "golpe na mesa" necesario para abrir foros e espazos onde compartir unha preocupación que xa non é só profesional, senón profundamente social e ética.

Unha postura radical: "A única IA ética é a que non se usa"

Mentres algúns sectores ven na Intelixencia Artificial (IA) xenerativa unha ferramenta de asistencia ou un complemento para a produtividade, a AGPI mantén unha postura que eles mesmos definen como "radical e sen matices". Para a asociación, non existe un escenario no que un ilustrador profesional poida usar estas ferramentas de forma lexítima baixo o panorama actual.

O argumento central é demoledor: "A día de hoxe, non hai ningunha IA xenerativa que non se fixo a partir dunha base de datos de obras roubadas". A AGPI denuncia que os modelos comerciais seguen prácticas abusivas de extracción de datos sen consentimento, ademais de basear na explotación de traballadores de datos e nun consumo desmedido de recursos naturais. "Calquera uso desta tecnoloxía extractivista —á que evitan chamar ferramenta— perpetúa este abuso de poder e aumenta a precarización da nosa profesión", sentencian.

Mesmo van máis aló do ámbito creativo, vinculando o desenvolvemento destas tecnoloxías con usos bélicos en conflitos e xenocidios actuais, o que reforza o seu rexeitamento absoluto a calquera tipo de implementación no proceso artístico.

O ollo adestrado fronte á imitación

Un dos maiores desafíos que enfronta o sector é a identificación das obras xeradas por algoritmos. É posible distinguir unha ilustración humana dunha artificial? Segundo a AGPI, aínda que non existen métodos infalibles nin software de detección totalmente fiable, a IA xenerativa adoita "#delatar soa" ante un ollo adestrado.

"É a base de observar. Ao final, son todas moi parecidas", sinalan. Con todo, recoñecen que o problema se volve "esencialmente insoluble" ou cada vez máis complexo cando o uso da IA é parcial ou se utiliza só para asistir certas partes da obra, o que dificulta enormemente a demostración de que é humano e que é sintético.

A pesar deste buxán técnico, a asociación non impón mecanismos de control interno ou auditorías aos seus socios. O funcionamento da AGPI baséase na confianza e nunha sensibilidade compartida. Os seus estatutos céntranse na defensa dos dereitos profesionais e a mellora das condicións laborais, e entenden que o uso da IA iría directamente en contra deses principios. "Sería fomentar o roubo masivo e a infracción de dereitos de autoría", afirman, apostando pola pedagoxía en lugar da fiscalización.

O mercado empeza a reaccionar

Aínda que a transparencia sobre o uso da IA segue sendo maioritariamente voluntaria, o sector editorial e publicitario está a empezar a mover ficha. Segundo traslada a asociación, xa existen editoriais, empresas e institucións que rexeitan traballos realizados con IA xenerativa por unha cuestión de "convicción e ética profesional".

De feito, está a producirse un cambio contractual significativo. Algúns ilustradores xa se atopan con cláusulas que esixen unha "declaración responsable" de que a obra é orixinal do autor e non foi xerada por intelixencia artificial. É un primeiro paso para blindar a autoría humana, aínda que aínda convive cun baleiro legal preocupante.

Un buxán legal: "Papel mollado" en Europa

A pesar de que o sector leva anos denunciando o adestramento de modelos con obras sen consentimento, os avances legais en España e Europa son, a ollos da AGPI, insuficientes. "Algo concreto de momento non hai; mesmo a nivel europeo é case 'papel mollado'. Son só recomendacións ou suxestións", lamentan.

A asociación urxe aos gobernos a implementar unha regulación que protexa non só os dereitos de propiedade intelectual, senón tamén a imaxe, os datos persoais e os datos biométricos. Consideran que a IA é unha ameaza directa á Lei de Protección de Datos e denuncian que as empresas tecnolóxicas están a facer provisión da privacidade dos cidadáns de forma "enganosa e ilegal".

Máis aló da IA: o recoñecemento da ilustración

No medio desta loita tecnolóxica, a AGPI tamén mantén o foco na posta en valor da profesión dentro do ecosistema cultural galego. Aínda que o Día dá Ilustración —organizado xunto á Xunta— xa rende homenaxe a figuras como Siro, Xosé Vizoso ou Chichi Campos, a asociación ve con bos ollos a posibilidade de propor á Real Academia Galega que o Día dás Letras Galegas recoñeza tamén o labor de ilustradores máis aló da figura polifacética de Castelao. É unha "boa suxestión" que planean considerar para o futuro.

Ao proxectar o oficio a dez anos vista, a AGPI móstrase tallante: normalizar a IA xenerativa sería "normalizar o roubo e a violencia". Para a asociación, é vital distinguir entre a IA como concepto xeral e a IA xenerativa en particular, á que cualifican de "tecnoloxía fascista, misógina e racista" que perpetúa estereotipos sociais e explota a comunidades vulnerables.

Fronte á frialdade do algoritmo, reivindican a esencia do ilustrador como un oficio que apenas cambiou nun século, máis aló do uso de "ferramentas de verdade". A súa visión do futuro é, a pesar de todo, esperanzadora: cren que a IA xenerativa terminará por quedar no camiño porque carece do que define á arte.

"A xente seguirá apreciando o noso traballo porque a arte é algo inherente ao ser humano, é experiencia persoal, é conexión humana, é empatía... e iso nunca poderá saír dunha máquina, só poderá tentar imitalo", conclúen desde a directiva da AGPI. A batalla entre o pincel humano e o código informático non fixo máis que empezar, pero en Galicia, os ilustradores teñen claro que a súa mellor arma é a ética e a firma propia.