Cando o olfacto salva vidas: como os cans de alerta socorren a persoas con diabetes ou epilepsia

O adestramento dos cans de alerta médica céntrase nunha das súas capacidades máis desenvolvidas: o olfacto. Estes animais son seleccionados e educados especificamente para recoñecer compostos químicos volátiles (COV) liberados polo organismo antes de que se manifeste unha crise de saúde. No caso da diabetes tipo 1, o can pode detectar si os niveis de glicosa están a piques de descender ou subir drasticamente. Na epilepsia, son capaces de percibir un sinal de alerta minutos antes do episodio.

Esta habilidade convértese nun mecanismo de seguridade vital. O can, ao detectar o sinal químico, realiza unha acción simple pero inequívoca, como ladrar ou tocar ao seu dono coa pata, para indicarlle que debe actuar. Esta anticipación é o factor máis relevante, xa que proporciona o tempo necesario para que o paciente se administre medicación, inxira hidratos de carbono ou se coloque nun lugar seguro antes de perder a conciencia. A fiabilidade deste sistema de detección sitúase, segundo expertos en adestramento, por encima do 90%, e os pacientes adoitan reportar unha tranquilidade invaluable ao contar con esta garantía.

A utilidade destes compañeiros caninos ten unha resonancia especial en España. Segundo os últimos datos dispoñibles, estímase que a diabetes tipo 1 afecto a preto de 170.000 persoas, sumando miles de novos diagnósticos cada ano, cunha incidencia significativa en nenos e mozos. Pola súa banda, a epilepsia cébase con entre 400.000 e 500.000 cidadáns. Ambas as patoloxías supoñen unha carga constante de vixilancia e ansiedade, especialmente para os pais e titores dos pacientes máis novos.

Hai apenas uns días, Nestlé Purina España e a entidade CANEM anunciaron unha alianza para impulsar o programa de cans de alerta médica, que detectan con antelación sinales que preceden crises provocadas por afeccións como a diabetes tipo 1 ou a epilepsia.

A incorporación dun can de alerta médica non só ofrece asistencia práctica, senón que tamén ten un profundo efecto no benestar emocional e a calidade de vida. Para un paciente con diabetes, por exemplo, o can pode detectar unha hipoglucemia durante o soño, unha situación de alto risco, espertándoo a tempo. Esta confianza permítelles un descanso máis profundo e tranquilo e unha maior autonomía para viaxar e participar en actividades sociais. O adestramento rigoroso e a dedicación a un protocolo de traballo específico permitiron o desenvolvemento deste tipo de asistencia.

No ámbito da formación, a organización CANEM destacouse como pioneira en Europa na preparación destes cans, contando xa con máis de 250 equipos formados en trece países. Recentemente, un grupo de trece novos canes —de razas como Jack Russell Terrier, Border Collie, Schnauzer Mini e Labrador Retriever— completou a súa formación especializada nun centro de Zaragoza, listos para convivir con familias en distintas comunidades autónomas españolas. Deste grupo, dez centráronse na detección de crises epilépticas e tres na alerta de diabetes.

No entanto, o acceso destes animais a espazos públicos segue sendo un punto de fricción. Aínda que o Goberno central aprobou en maio de 2025 un Real Decreto para homoxeneizar os dereitos de acceso dos cans de asistencia, permitíndolles a entrada á maioría dos espazos de uso público a nivel nacional (incluídos transportes, centros de lecer ou laborais, con moi poucas excepcións), a realidade na aplicación en cada comunidade autónoma aínda presenta disparidades.

Disparidade Normativa 

Antes da normativa estatal, a regulación do acceso dependía en gran medida das leis autonómicas. Mentres que autonomías como Madrid estableceran marcos legais claros e actualizados, outras dependían máis da "boa vontade" social, segundo fontes do sector. A nova normativa nacional, que tamén establece un recoñecemento da condición de can de asistencia válido en todo o territorio e aborda a perda desta condición, busca eliminar estas disparidades .

As organizacións implicadas neste tipo de asistencia insisten na importancia de visibilizar o rol destes cans, non só como auxiliares médicos, senón como elementos crave na mellora da autonomía e o benestar das persoas con enfermidades crónicas. Este tipo de acordos e a constante gradación de novos equipos de alerta médica reforzan a idea de que a relación entre humanos e animais é un factor crave que pode dar resposta a necesidades sociais e sanitarias urxentes. O labor constante e o enfoque en pequenas e continuas melloras no adestramento son a clave para optimizar a seguridade e a calidade de vida das familias que dependen destes valiosos compañeiros.